Hành động hỏi trong thơ tố hữu luận án thạc sĩ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM –––––––––––––––––––––– HỒ THỊ PHƢƠNG TRANG HÀNH ĐỘNG HỎI TRONG THƠ TỐ HỮU Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 60.01 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. PHẠM HÙNG VIỆT Thái Nguyên - năm 2012 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ một công trình khoa học nào. Tác giả luận văn Hồ Thị Phƣơng Trang Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến PGS.TS Phạm Hùng Việt, thầy đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian làm luận văn tốt nghiệp.

Luận văn là kết quả của một quá trình học tập. Vì vậy tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến những người Thầy, người Cô đã giảng dạy các chuyên đề Cao học cho lớp Ngôn ngữ khóa 2010-2012. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè những người thân đã luôn ủng hộ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập. Thái Nguyên, ngày 10 tháng 04 năm 2012 Tác giả luận văn Hồ Thị Phƣơng Trang Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU. Lý do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề.

2 CHƢƠNG 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN. Lý thuyết về hành động ngôn ngữ. Khái niệm về hành động ngôn ngữ. Các loại hành động ngôn ngữ.

Điều kiện sử dụng các hành động ở lời. Hành động ở lời trực tiếp – gián tiếp. Hành động hỏi. Khái niệm hành động hỏi.

Dấu hiệu nhận diện hành động hỏi. Hành động hỏi và câu hỏi. Khái niệm câu hỏi. Mối quan hệ giữa hành động hỏi và câu hỏi.

Phép lịch sự và hành động hỏi. Khái niệm “lịch sự”. Các lí thuyết về lịch sự. Những điểm cần lƣu ý về lịch sự trong hành động hỏi.

26 CHƢƠNG 2 : HÀNH ĐỘNG HỎI TRỰC TIẾP TRONG THƠ TỐ HỮU. Một số hành động hỏi trực tiếp trong thơ Tố Hữu. Hành động hỏi sử dụng đại từ nghi vấn. Hành động hỏi sử dụng quan hệ từ lựa chọn “hay”.

Hành động hỏi sử dụng các phụ từ nghi vấn. 39 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Hành động hỏi sử dụng các tiểu từ tình thái. Hành động hỏi trực tiếp sử dụng ngữ điệu.

Về phƣơng tiện thể hiện. Về kiểu câu. Về cách dùng. 54 CHƢƠNG 3 : HÀNH ĐỘNG HỎI GIÁN TIẾP TRONG THƠ TỐ HỮU.

Các hành động hỏi đƣợc dùng với mục đích gián tiếp trong thơ Tố Hữu. Hỏi – khẳng định. Hỏi – bộc lộ. Hành động hỏi đƣợc sử dụng để biểu thị các hành động nói gián tiếp khác.

Về phƣơng tiện thể hiện. Về việc đảm bảo tính lịch sự. Về việc thể hiện phong cách tác giả. 111 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

113 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn v DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 1: Bảng thống kê các hành động hỏi trực tiếp trong thơ Tố Hữu .45 Bảng 2: Bảng thống kê các hành động hỏi gián tiếp trong thơ Tố Hữu .82 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. So với các chuyên ngành khác của ngôn ngữ học nhƣ từ vựng học, ngữ âm học, ngữ pháp học thì ngữ dụng học là một chuyên ngành còn rất non trẻ. Hơn ba thập kỉ gần đây, ở nƣớc ta, ngữ dụng học đã có những bƣớc phát triển nhanh chóng, mạnh mẽ.

Trong cuốn “Đại cương ngôn ngữ học” – tập 2, Đỗ Hữu Châu đã đƣa ra nhận xét: “Trong lịch sử ngôn ngữ học, chƣa từng có một chuyên ngành ngôn ngữ học miêu tả đồng đại nào lại lôi cuốn đƣợc nhiều nhà ngôn ngữ học vào vòng xoáy của mình trong một thời gian ngắn nhƣ ngữ dụng học”. Hành động ngôn từ là một nội dung thuộc về ngữ dụng học. Hành động ngôn từ có chức năng quan trọng trong hoạt động giao tiếp, đƣợc sử dụng phổ biến trong giao tiếp và cũng là một trong những đối tƣợng đƣợc ngữ dụng học quan tâm. Trong giao tiếp, ngƣời ta thƣờng sử dụng nhiều hành động nói để thực hiện mục đích, ý định của mình nhƣ: trình bày, yêu cầu, chúc, hứa, thề.

Mỗi loại hành động nói thƣờng đƣợc thực hiện bằng một kiểu câu có hình thức, chức năng phù hợp với hiệu lực ở lời của hành động đó. Chẳng hạn: kiểu câu trần thuật dùng để thể hiện hành động thông báo: kể, miêu tả; kiểu câu cầu khiến dùng để thực hiện các hành động có mục đích cầu khiến: yêu cầu, ra lệnh, cấm, xin, nhờ, rủ, mời,. Kiểu câu cảm thán dùng để biểu thị các hành động bày tỏ, bộc lộ cảm xúc mạnh, đột ngột. Kiểu câu hỏi dùng để hỏi về điều mình chƣa biết, muốn đƣợc trả lời.

Trong số các kiểu câu trên, câu hỏi là một loại câu đóng vai trò quan trọng trong hội thoại. Câu hỏi không chỉ có tác dụng duy trì và thúc đẩy cuộc thoại. Qua nội dung, mục đích hỏi và cách đặt câu hỏi, cả ngƣời nói và ngƣời nghe đều có thể có những hiểu biết mới về nhau hoặc về đối tƣợng khác mà cả hai cùng quan tâm. Trong giao tiếp bằng ngôn ngữ, hỏi là một dạng hành vi ngôn ngữ phổ biến.

Nhờ sự tác động của ngữ cảnh và thông qua những chuyển hoá khác nhau mà câu hỏi có thể thực hiện nhiều chức năng giao tiếp, những hành vi tại lời rất đa dạng. Bên cạnh đó, hỏi còn là hình thức trao lời để nhận đƣợc thông tin hoặc để nhằm thực hiện các mục đích nói khác nhƣ: hứa hẹn, giãi bày, trách móc. Trong văn học nghệ thuật, việc sử dụng kiểu câu theo mục đích giao tiếp đƣợc xem nhƣ một loại biện pháp tu từ, có khả năng tạo nên tính hàm súc, đa nghĩa của tác phẩm. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.

Tố Hữu là một cây đại thụ trong nền văn học Việt Nam. Thơ Tố Hữu gắn liền với các chặng đƣờng cách mạng của dân tộc và lắng sâu trong lòng quần chúng nhân dân suốt thời gian qua. Thơ ông sở dĩ bám rễ sâu rộng trong lòng quần chúng là bởi chất men say bay bổng, khí thế hùng mạnh, điệu thơ tha thiết. Đúng nhƣ Phong Lan và Mai Hƣơng đã nhận xét: “Trên bầu trời của văn học Việt Nam hiện đại, Tố Hữu luôn đƣợc coi là ngôi sao sáng, là ngƣời mở đầu và dẫn đầu tiêu biểu cho thơ ca cách mạng.

Sáu mƣơi năm gắn bó với hoạt động cách mạng và sáng tạo thơ ca, ông thực sự tạo nên đƣợc niềm yêu mến, nỗi đam mê bền chắc trong nhiều độc giả. Ông là ngƣời đem đến cho công chúng và rồi cũng nhận lại từ họ sự đồng điệu, đồng cảm, đồng tình tuyệt diệu, đang là niềm mơ ƣớc của mọi sự nghiệp thơ ca, kể cả những nhà thơ lớn cùng thời với ông” [21,11]. Bởi vậy, thơ Tố Hữu luôn thu hút đƣợc sự quan tâm của giới phê bình, nghiên cứu văn học và là đối tƣợng giảng dạy trong nhà trƣờng phổ thông. Tìm hiểu đề tài Hành động hỏi trong thơ Tố Hữu là một trong những cách tiếp cận văn học từ góc độ ngôn ngữ, nhằm khám phá ra những mục đích nói phong phú, đa dạng ẩn đằng sau hình thức câu chữ, từ đó thấy đƣợc sức mạnh biểu đạt của ngôn từ và sự sáng tạo của tác giả trong việc sử dụng ngôn từ nhằm tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật toàn vẹn cả về nội dung lẫn hình thức biểu đạt.

Lịch sử vấn đề 2. Câu hỏi là một trong bốn kiểu câu phân theo mục đích nói năng: Câu tƣờng thuật, câu nghi vấn, câu cảm thán và câu cầu khiến. Việc phân chia nhƣ trên đƣợc đề cập nhiều trong các tác phẩm nghiên cứu về ngữ pháp học. Từ cuối những năm 80 trở lại đây, ở Việt Nam vấn đề hành vi ngôn ngữ đã thu hút đƣợc sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học.

Các công trình nghiên cứu về hành vi ngôn ngữ nói chung và hành động hỏi nói riêng đã đƣợc đƣa vào giảng dạy trong các trƣờng học. Hỏi trở thành vấn đề ngữ dụng quen thuộc trong các công trình: Ngữ dụng học của GS. Nguyễn Đức Dân, Đại cương ngôn ngữ học, tập 2 của GS. Đỗ Hữu Châu, Dụng học Việt Ngữ của GS.

Nguyễn Thiện Giáp … Đến nay, đã có nhiều công trình khoa học chọn câu hỏi làm đối tƣợng nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau. Có thể kể đến một số công trình nhƣ: 1. Hoàng Trọng Phiến, Ngữ pháp tiếng Việt – câu, Nxb Đại học & Trung học chuyên nghiệp, Hà nội, 1980. Nguyễn Thị Thìn, Câu nghi vấn tiếng Việt, một số kiểu câu nghi vấn không dùng để hỏi, Luận án PTS khoa học Ngữ văn, Hà nội, 1994.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Nguyễn Thị Lƣơng, Tiểu từ tình thái dứt câu dùng để hỏi với việc biểu thị các hành vi ngôn ngữ, Luận án PTS khoa học Ngữ văn, Hà nội, 1996. Lê Đông, Ngữ nghĩa – Ngữ dụng câu hỏi chính danh, Luận án PTS khoa học Ngữ văn, Hà nội, 1996. Lê Anh Xuân, Câu trả lời gián tiếp có nghĩa hàm ẩn cho câu hỏi chính danh, Luận án TS Ngữ văn, Hà nội, 2004.

Trịnh Minh Thành, Câu hỏi trong truyện Kiều của Nguyễn Du và việc sử dụng câu hỏi để biểu thị mục đích nói, Luận văn thạc sĩ. Ngoài các công trình nghiên cứu trên, còn có thể kể đến một số bài viết nhƣ: - Câu trả lời và câu đáp của câu hỏi, Lê Đông, Ngôn ngữ (số phụ), 1985. - Thử tìm hiểu phát ngôn hỏi và phát ngôn trả lời trong sự tương tác lẫn nhau giữa chúng trên bình diện giao tiếp, Nguyễn Chí Hoà, Ngôn ngữ số 1, 1993. - Vai trò của thông tin tiền giả định trong cấu trúc ngữ nghĩa – ngữ dụng của câu hỏi, Lê Đông, Ngôn ngữ số 2, 1994.

- Một vài đặc điểm chung của câu nghi vấn ( qua ngôn liệu một số ngôn ngữ), Nguyễn Đăng Sửu, Kỷ yếu hội thảo Ngữ học trẻ, 1998.