Luận án tiến sĩ: Tác động tràn của FDI tới doanh nghiệp dệt may Việt Nam - ĐH Kinh tế Quốc dân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN  ĐÀO VĂN THANH TÁC ĐỘNG TRÀN CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TỚI CÁC DOANH NGHIỆP THUỘC NGÀNH DỆT MAY VIỆT NAM Chuyên ngành: KINH TẾ ĐẦU TƯ Mã số : 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC : 1.TS TỪ QUANG PHƯƠNG 2.TS NGUYỄN KHẮC MINH HÀ NỘI - 2013 i LỜI CẢM ƠN Tác giả Luận án xin trân trọng cảm ơn tập thể lãnh đạo và các thầy cô giáo Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Khoa Đầu tư, Phòng Thanh tra, Đảm bảo Chất lượng giáo dục và Khảo thí, cán bộ Viện Đào tạo Sau Đại học của Trường. Tác giả đặc biệt xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới PGS -TS Từ Quang Phương và GS-TS Nguyễn Khắc Minh đã nhiệt tình hướng dẫn và ủng hộ tác giả h oàn thành Luận án. Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới GS -TS Đỗ Đức Bình và PGS-TS Lê Quốc Hội đã giúp tác giả chỉnh sửa và hoàn thiện Luận án. Nghiên cứu sinh xin cảm ơn các Thầy, Cô giáo trong Hội đồng đã chia sẻ và đóng góp những ý kiến thiết thực nhất để Luận án từng bước được hoàn thiện hơn.

Tác giả xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và những người thân trong gia đình đã luôn ủng hộ, tạo điều kiện, chia sẻ khó khăn và luôn động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành b ản Luận án này. Xin trân trọng cảm ơn! Tác giả Đào Văn Thanh ii LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đề tài Luận án: “ Tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới các doanh nghiệp thuộc ngành dệt may Việt Nam ” là công trình nghiên cứu độc lập của tác giả với dự hướng dẫn của PGS-TS Từ Quang Phương và GS-TS Nguyễn Khắc Minh. Công trình nghiên cứu này được tác giả nghiên cứu và hoàn thành trong quá trình học tập và công tác tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân từ năm 2008 đến năm 2013. Các tài liệu tham khảo cả trong nước và nước ngoài, các dữ liệu và thông tin trong công trình nghiên cứu này là trung thực, được tác giả sử dụng đúng quy định, có nguồn trích dẫn rõ ràng.

Kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố trên bất kỳ ấn phẩm hay công trình nghiên cứu nào. Tác giả xin cam đoan những vấn đề nêu trên là đúng sự thật. Nếu sai, tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Tác giả Luận án Đào Văn Thanh iii MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cảm ơn i Lời cam đoan ii Mục lục iii Danh mục các chữ viết tắt viii Danh mục các hình vẽ, biểu đồ xi Danh mục phụ lục xii MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG TRÀN CỦA ĐẦU 19 TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI ĐẾN CÁC DOANH NGHIỆP NỘI ĐỊA 1.1 Một số vấn đề lý luận về đầu tư trực tiếp nước ngoài 19 1.1 Khái niệm về đầu tư trực tiếp nước ngoài 19 1.2 Đặc điểm của đầu tư trực tiếp nước ngoài 20 1.3 Các hình thức cơ bản đầu tư trực tiếp nước ngoài 21 1.4 Một số lý thuyết và động cơ của đầu tư trực tiếp nước ngoài 24 Cơ sở lý luận về tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới các 28 1.2 doanh nghiệp nội địa 1.1 Khái niệm và các hình thức tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài 28 1.2 Các kênh truyền dẫn tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới 30 các doanh nghiệp nội địa 1.1 Các kênh truyền dẫn tác động tràn theo chiều ngang 30 1.2 Các kênh truyền dẫn tác động tràn theo chiều dọc 39 1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước 42 ngoài đến các doanh nghiệp nội địa 1.1 Nhân tố nội tại của doanh nghiệp 42 1.

Năng lực tổ chức và quản lý của doanh nghiệp 42 Nguồn nhân lực, khả năng hấp thụ và khoảng cách công nghệ của các 43 1. doanh nghiệp nước sở tại 1. Năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước 45 iv 1. Quy mô của các doanh nghiệp trong nước 46 1.

Năng lực tài chính 46 1.2 Nhân tố bên ngoài doanh nghiệp 47 1.1 Chiến lược của các công ty đa quốc gia 47 1.2 Yếu tố thể chế 47 1.3 Cạnh tranh tại thị trường trong nước 50 Đặc điểm của đầu tư nước ngoài và khả năng tiếp nhận công nghệ mới 51 1.4 của chính các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.5 Ảnh hưởng của vùng 54 1.6 Sự phát triển của ngành công nghiệp hỗ trợ v à các ngành liên quan 55 1.7 Thông tin về thị trường 55 1.4 Mô hình đánh giá tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến 55 tăng trưởng năng suất và hiệu quả của các doanh nghiệp nội địa KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 56 CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG TRÀN CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP 61 NƯỚC NGOÀI ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP DỆT MAY VIỆT NAM 2.1 Tổng quan về đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các doanh nghiệp Dệt 61 may Việt Nam 2.1 Vốn và số dự án 61 2.2 Hình thức đầu tư 62 2.4 Địa bàn đầu tư 64 2.2 Thực trạng tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới các 66 doanh nghiệp thuộc ngành Dệt may Việt Nam Thực trạng tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài theo chiều 66 2.1 ngang Tạo sức ép cạnh tranh, buộc các doanh nghiệp trong nước nâng cao 66 2.1 hiệu quả sản xuất kinh doanh 2.2 Bắt chước và trình diễn các hiệu ứng 71 Kênh phổ biến và chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp Dệt may 73 2.4 Nghiên cứu và phát triển 77 v 2.5 Lưu chuyển lao động giữa doanh nghiệp nước ngoài với doanh nghiệp 80 trong nước và tăng cường đào tạo lao động của doanh nghiệp trong nước 2.6 Lan tỏa kỹ năng quản lý tiên tiến 82 2.2 Thực trạng tác động tràn của đầu tư trực tiế p nước ngoài theo chiều dọc 84 2.1 Tràn thông qua các mối liên kết ngược 84 2.2 Tràn thông qua các mối liên kết xuôi 87 2.3 Vận dụng mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến tăng trưởng năng suất và hiệu q uả của các 89 doanh nghiệp dệt may Việt Nam 2.1 Mô tả số liệu 89 2.2 Kết quả ước lượng 92 Đánh giá chung về tác động tràn của đầu tư trực tiếp nước ngoài 96 2.4 đến các doanh nghiệp ngành dệt may Việt Nam 2.1 Những kết quả tích cực 96 2.2 Những hạn chế 102 2.3 Nguyên nhân của những hạn chế 106 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 114 CHƯƠNG 3. QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP KHAI THÁC TÁC ĐỘNG TRÀN TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG TRÀN TIÊU CỰC CỦA ĐẦU TƯ 116 TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI ĐẾN CÁC DOANH NGHIỆP DỆT MAY VIỆT NAM 3. Mục tiêu và định hướng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào 116 ngành Dệt may Việt Nam 3.1 Mục tiêu phát triển ngành Dệt may đến năm 2020 116 3.2 Định hướng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào ngành Dệt may Việt Nam 117 3.2 Quan điểm tận dụng tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các doanh nghiệp 118 Dệt may Việt Nam 3.1 Tận dụng tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài bằng cách nâng cao năng lực cạnh tranh của 118 các doanh nghiệp Dệt may Việt Nam so với các doanh nghiệp Dệt may nước ngoài 3.2 Tận dụng tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của 119 đầu tư trực tiếp nước ngoài bằng cách tăng quy mô và tiềm lực tài vi chính, nâng cao năng lực tổ chức, quản lý và nguồn nhân lực của các doanh nghiệp Dệt may Việt Nam 3.3 Tận dụng tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài bằng cách thu hút đầu tư vào thượng nguồn 120 ngành dệt may, vào ngành công nghiệp hỗ trợ và chủ động liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp nước ngoài 3.4 Tận dụng tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài bằng cách sàng lọc các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài, lựa chọn, không thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài 121 bằng mọi giá, phải đặt yếu tố công nghệ lên hàng đầu và cần có sự cam kết về chuyển giao công nghệ thích hợp với từng ngành, từng dự án 3.5 Tận dụng tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài bằng cách ư u tiên thu hút các nhà đầu tư 122 thuộc các MNCs lớn của thế giới vào Việt Nam 3.6 Tận dụng tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài bằng cách t ăng cường công tác thanh, kiểm 122 tra và hậu kiểm tra doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài 3.3 Giải pháp khai thác tác động tràn tích cực và hạn chế tác động tràn tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến các doanh nghiệp Dệt 123 may Việt Nam 3.

Nhóm giải pháp tận dụng tác động tràn tích cực 123 3.1 Tiếp nhận và đẩy mạnh đầu tư phát triển nguồn nhân lực Dệt may 123 3.2 Tiếp nhận và tăng cường đầu tư phát triển khoa học công nghệ, nâng 128 cao chất lượng chuyển giao cô ng nghệ và trình độ quản lý 3.3 Tăng cường công tác nghiên cứu và thiết kế mẫu mã sản phẩm 132 3.4 Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ, tăng cường liên kết sản xuất và 135 cung ứng nguyên phụ liệu cho các doanh nghiệp Dệt may 3.5 Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các DN Dệt may từ các công ty xuyên quốc gia lớn, có tiềm năng về công nghệ và tận dụng tối đa thế 137 mạnh về R&D của các công ty nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam 3.6 Giải pháp về nguồn vốn 140 3.2 Nhóm giải pháp hạn chế, phòng ngừa tác động tràn tiêu cực 143 3.1 Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ngành Dệt may 143 3.2 Có chính sách “giữ chân” lao động, ngăn chặn tình trạng chảy máu chất xám 148 3.3 Chú trọng phát triển thị trườn g trong nước, làm “hậu phương ” vững chắc, 150 vii làm “bàn đạp” để xúc tiến thị trường nước ngoài 3. Kiến nghị để thực hiện giải pháp 151 3.1 Kiến nghị với Nhà nước 151 3.