Luận án tiến sĩ: Tác động của thương mại quốc tế đến việc làm ở Việt Nam - Phạm Ngọc Toàn (ĐH Kinh tế Quốc dân)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------

-------- PHẠM NGỌC TOÀN TÁC ĐỘNG CỦA THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ ĐẾN VẤN ĐỀ VIỆC LÀM Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ HỌC HÀ NỘI - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------

-------- PHẠM NGỌC TOÀN TÁC ĐỘNG CỦA THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ ĐẾN VẤN ĐỀ VIỆC LÀM Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: TOÁN KINH TẾ Mã số: 9310101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. PHẠM THẾ ANH HÀ NỘI - 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu “Tác động của thương mại quốc tế đến vấn đề việc làm ở Việt Nam” do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Phạm Ngọc Toàn ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin được bày tỏ sự cám ơn sâu sắc đến PGS.TS Phạm Thế Anh, người hướng dẫn khoa học, đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu.

Tác giả xin trân trọng cảm ơn tập thể lãnh đạo, các giảng viên Khoa Toán Kinh tế - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân; các nhà khoa học, các thầy cô làm việc ngoài khoa Toán kinh tế - Trường Đại học Kinh tế quốc dân, đã có những góp ý quý báu giúp tác giả hoàn thiện luận án. Tác giả xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo và cán bộ Viện Sau đại học - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã nhiệt tình giúp đỡ, hỗ trợ nghiên cứu sinh trong suốt quá trình học tập. Đồng thời tác giả xin chân thành cám ơn tập thể lãnh đạo và đồng nghiệp tại Viện Khoa học Lao động và Xã hội đã động viên, khích lệ và tạo điều kiện để tác giả hoàn thành công trình nghiên cứu này. Cuối cùng, tác giả xin chân thành cảm ơn các thành viên trong gia đình và bạn bè đã luôn ủng hộ, tạo điều kiện và đồng hành cùng tác giả trong quá trình nghiên cứu.

Trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Phạm Ngọc Toàn iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.vi DANH MỤC CÁC BẢNG. vii DANH MỤC CÁC HÌNH .x PHẦN MỞ ĐẦU.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Thương mại quốc tế. Việc làm và cơ hội việc làm. Việc làm bền vững.

Cầu lao động. Lý thuyết về ảnh hưởng của thương mại quốc tế đến việc làm. Tổng quan nghiên cứu. Nghiên cứu về ảnh hưởng của TMQT đến việc làm.

Nghiên cứu về tác động của TMQT đến việc làm theo giới. Nghiên cứu về tác động của TMQT đến việc làm theo trình độ CMKT. Nghiên cứu về tác động của TMQT đến cơ hội việc làm của người lao động. Khung phân tích.

Tóm tắt chương 1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Cơ sở lý thuyết mô hình. Mô hình lý thuyết với hai yếu tố sản xuất.

Mô hình lý thuyết về nhiều yếu tố sản xuất. Mô hình phân tích tác động của thương mại quốc tế đến vấn đề việc làm trong thực nghiệm. Mô hình phân tích tác động đến cầu lao động. Mô hình phân tích tác động thương mại quốc tế đến việc làm theo loại lao động.

Mô hình đề xuất tác động của thương mại quốc tế đến cầu việc làm. Mô hình phân tích tác động của thương mại quốc tế đến cơ hội việc làm. Các nghiên cứu thực nghiệm. Mô hình đề xuất.

Phương pháp ước lượng. Phương pháp mô men tổng quát GMM. Phương pháp ước lượng cho mô hình logit. Số liệu và phần mềm sử dụng.

Số liệu từ điều tra Doanh nghiệp. Điều tra lao động việc làm. Điều tra nhu cầu sử dụng lao động trong các loại hình doanh nghiệp. Số liệu thứ cấp khác.

Phần mềm sử dụng. Tóm tắt chương. THỰC TRẠNG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ VÀ VẤN ĐỀ VIỆC LÀM Ở VIỆT NAM. Thực trạng thương mại quốc tế ở Việt Nam.

Thực trạng xuất khẩu. Thực trạng nhập khẩu. Cán cân thương mai. Thực trạng việc làm.

Việc làm phân theo giới và khu vực thành thị nông thôn. Việc làm phân theo nhóm tuổi. Việc làm phân theo khu vực. Việc làm phân theo vị thế.

Việc làm phân theo nghề. Việc làm phân theo nhóm ngành. Việc làm bền vững. Tóm tắt chương 3.

PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ ĐẾN VẤN ĐỀ VIỆC LÀM. Phân tích thống kê về quan hệ giữa thương mại quốc tế và việc làm trong các doanh nghiệp. Quan hệ giữa định hướng xuất khẩu và việc làm. Quan hệ giữa thâm nhập nhập khẩu và việc làm.

Mô hình phân tích ảnh hưởng của thương mại quốc tế đến việc làm. Mô hình ước lượng. Ước lượng mô hình. Tác động đến lao động ở các nhóm ngành theo trình độ công nghệ.

Mô hình phân tích tác động của thương mại quốc tế đến cơ hội có việc làm bền vững của người lao động. Mô hình ước lượng. Thảo luận kết quả. Tóm tắt chương 4.

KẾT LUẬN VÀ ĐỊNH HƯỚNG CHÍNH SÁCH. Định hướng chính sách. Bối cảnh quốc tế và trong nước. Những phát hiện mới của luận án.

Đóng góp về lý luận, học thuật. Những kết luận, đề xuất mới rút ra từ nghiên cứu. Hướng nghiên cứu tiếp theo .160 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ NỘI DUNG LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐẾN LUẬN ÁN.161 TÀI LIỆU THAM KHẢO.176 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Thương mại quốc tế (TMQT) đã và đang đem lại những cơ hội cho thị trường lao động (TTLĐ), tuy nhiên nó cũng tạo ra thách thức đối với TTLĐ khi mà các doanh nghiệp (DN) không chỉ đối mặt với cạnh tranh trong nước mà còn cạnh tranh quốc tế.

Từ quan điểm lý thuyết, Heckscher-Ohlin (HO) cho thấy rằng nhu cầu lao động lành nghề giảm ở quốc gia thâm dụng lao động không có tay nghề do hậu quả của cải cách thương mại. Ngoài ra, chủ thuyết của Heckscher–Ohlin–Samuelson (HOS) cho rằng việc làm được phân bổ lại từ các ngành cạnh tranh nhập khẩu sang các ngành định hướng xuất khẩu (Levinsohn, 1999). Một yếu tố mới của mối liên kết lao động và thương mại đã được Rodrik (1997) đưa ra khi đưa ra giả thuyết rằng sự mở cửa thương mại làm tăng khả năng đáp ứng của việc làm và tiền lương đối với các cú sốc kinh tế bằng cách tăng độ co giãn của giá cả lao động. Khả năng này hoạt động thông qua hai kênh chính.

Đầu tiên, hiệu ứng thay thế, tức là cải cách thương mại cho phép nhập khẩu nhiều loại đầu vào rẻ hơn và lớn hơn, thay thế cho các dịch vụ của lao động trong nước. Thứ hai, "hiệu ứng quy mô", hoạt động theo luật nhu cầu yếu tố Hicks– Marshallian, độ co giãn của thị trường sản phẩm có khả năng tăng lên với tự do hóa thương mại. Điều này ngụ ý rằng với độ mở thương mại lớn hơn, người ta cũng mong đợi sự gia tăng về độ co giãn của cầu lao động. Tuy nhiên, các yếu tố khác nhau có thể bù đắp những tác động trước đây của cải cách thương mại đối với thị trường lao động.

Đầu tiên, sự mở cửa trong thương mại dẫn đến giảm chi phí hàng hóa và hàng hóa trung gian. Nếu lao động lành nghề là bổ sung với vốn, điều này làm tăng nhu cầu tương đối cho việc làm lành nghề. Thương mại sẽ dẫn đến khuếch tán các công nghệ mới ngày càng thiên về kỹ năng và có thể dẫn đến nhu cầu về lao động tăng lên (Wood, 1997). Thứ hai, cải cách thương mại, bằng cách tăng cường cạnh tranh, có thể khiến các nhà sản xuất thâm dụng lao động kém hiệu quả, kém kỹ năng, phá sản (Cunat và Guadalope 2009); điều này đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các công nghệ đòi hỏi nhiều kỹ năng hơn và sau đó làm giảm nhu cầu về lao động trình độ thấp.

Thứ ba, thương mại quốc tế dường như được thúc đẩy bởi thương mại nội ngành của các sản phẩm khác biệt (Jansen và Turrini 2004). Lý thuyết về thương mại chỉ ra rằng một quốc gia có lợi thế trong xuất khẩu (XK) hàng hóa sẽ sử dụng yếu tố sản xuất được coi là dư thừa (một cách tương đối) tại quốc gia đó và nhập khẩu (NK) hàng hóa sử dụng những yếu tố khan hiếm (một cách tương đối) tại chính quốc gia đó. Theo lý thuyết này, Việt Nam với lao động dư thừa được xem 2 là một lợi thế lớn, sẽ được hưởng lợi lớn từ TMQT. Như vậy, TMQT diễn ra sẽ thúc đẩy quá trình sắp xếp lại lao động ở các ngành trong nền kinh tế.

Bên cạnh đó, lý thuyết về thay đổi công nghệ do thương mại, TMQT không chỉ ảnh hưởng đến lao động có kỹ năng thấp mà cả tiền lương và tổng cầu, mà còn làm thay đổi cấu trúc lao động theo hướng tăng tỷ lệ lao động có kỹ năng Ở các nước đang phát triển, xuất NK có thể có hai tác động đến cầu về lao động có tay nghề cao. Trước hết, các nhà xuất NK có thể bị áp lực bởi khách hàng để đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng cao hơn so với hiện hành tại thị trường trong nước và ngầm được tiếp cận với kiến thức được cung cấp bởi khách hàng nước ngoài để giúp họ đáp ứng những tiêu chuẩn (Westphal, 2002). Như vậy, xuất NK có thể hoạt động như một kênh để phổ biến công nghệ. Thứ hai, các nhà xuất NK với thế mạnh của họ có thể chuyên về các giai đoạn của quá trình sản xuất hàng hóa có sử dụng lao động không có kỹ năng chuyên sâu hơn.

Vì vậy, XK dẫn đến nhu cầu lao động có tay nghề cao hơn phụ thuộc vào hiệu quả công nghệ khuếch tán và trở nên mạnh mẽ hơn so với tác động của chuyên môn hóa theo lợi thế so sánh. Hội nhập kinh tế (HNKT) quốc tế cũng tăng cơ hội thu hút FDI và FDI sẽ tác động tích cực đến nhu cầu lao động có kỹ năng do có ảnh hưởng lan tỏa của công nghệ từ DN FDI đến DN trong nước. Việt Nam, với tỷ lệ lao động qua đào tạo khoảng 21%, nên xu hướng tham gia TMQT sâu rộng sẽ tạo ra cơ hội về tạo việc làm nhưng sẽ là thách thức đối với lao động giản đơn.