Tác động của Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EAEU đến thương mại Việt Nam và Nga

Quan hệ hợp tác truyền thống giữa Việt Nam và Liên bang Nga đặt nền tảng chính trị vững chắc cho đàm phán thương mại tự do. Hai bên nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện từ năm 2012. Bối cảnh kinh tế toàn cầu đòi hỏi đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Việt Nam chủ động đón đầu cơ hội mở rộng sang khu vực Á Âu giàu tài nguyên. Khối EAEU hướng đến khu vực Đông Nam Á năng động thông qua cửa ngõ Việt Nam. Hiệp định phản ánh tầm nhìn chiến lược dài hạn của cả hai bên. EAEU có dân số hơn 183 triệu người và quy mô kinh tế lớn. Việc ký kết tạo lợi thế tiên phong vượt trội cho hàng hóa Việt Nam so với các đối thủ cạnh tranh trong khu vực ASEAN.

Hiệp định bao gồm 15 chương, 8 phụ lục và 1 nghị định thư kèm theo. Phạm vi điều chỉnh trải rộng từ thương mại hàng hóa, phòng vệ thương mại đến quy tắc xuất xứ, vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) và rào cản kỹ thuật (TBT). Hiệp định cũng quy định chi tiết về thương mại dịch vụ, di chuyển thể nhân, đầu tư và phát triển bền vững. Hiệu lực thực thi bắt đầu từ tháng 10 năm 2016, tạo khuôn khổ pháp lý minh bạch cho cộng đồng doanh nghiệp. Hai bên thành lập Ủy ban Hỗn hợp để giám sát và xử lý các vướng mắc phát sinh trong quá trình vận hành. Cơ chế giải quyết tranh chấp được quy định rõ ràng, đảm bảo quyền lợi bình đẳng cho tất cả các thành viên.

Nga là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam trong khối EAEU, chiếm trên 90% tổng kim ngạch trao đổi giữa Việt Nam và Liên minh. Hiệp định tạo đòn bẩy tái thiết lập vị thế hàng hóa Việt Nam tại thị trường truyền thống Đông Âu. Đồng thời, doanh nghiệp Nga gia tăng hiện diện tại thị trường nội địa Việt Nam. Sự gắn kết kinh tế hỗ trợ nâng cao hiệu quả các dự án năng lượng, công nghiệp nặng và nông nghiệp công nghệ cao. VN-EAEU FTA góp phần đa phương hóa quan hệ quốc tế của Việt Nam. Thỏa thuận này củng cố an ninh lương thực và năng lượng quốc gia thông qua nguồn cung ổn định từ Nga.

Khối EAEU cam kết xóa bỏ thuế nhập khẩu ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với 55,3% tổng số dòng thuế. Đến năm 2026, tỷ lệ dòng thuế về 0% đạt gần 90%. Nhóm hàng hưởng thuế 0% ngay gồm nhiều mặt hàng nông sản, thủy sản, dệt may và thiết bị điện tử. Phía Việt Nam cam kết dỡ bỏ thuế quan đối với 59% số dòng thuế ngay khi hiệp định có hiệu lực. Lộ trình mở cửa tiếp tục nâng tỷ lệ xóa bỏ thuế lên 89,7% vào cuối kỳ cam kết. Các mặt hàng Nga được hưởng thuế suất 0% bao gồm xăng dầu, sắt thép, máy móc, ô tô nguyên chiếc và phụ tùng cơ khí. Mức độ tự do hóa sâu rộng tạo sức bật thương mại chưa từng có.

Hàng hóa muốn hưởng thuế suất ưu đãi bắt buộc phải kèm theo giấy chứng nhận xuất xứ C/O form EAV. Quy tắc xuất xứ trong hiệp định gồm hai nhóm tiêu chí: chuyển đổi mã số hàng hóa (CTC) và tỷ lệ hàm lượng giá trị khu vực (VAC). Phần lớn hàng hóa yêu cầu mức VAC tối thiểu từ 40%. Quy định vận chuyển trực tiếp là yêu cầu khắt khe cần tuân thủ. Hàng hóa phải chuyển thẳng từ nước xuất khẩu sang nước nhập khẩu hoặc qua nước trung gian dưới sự giám sát hải quan. Doanh nghiệp cần lưu trữ hồ sơ chứng từ đầy đủ để phục vụ thủ tục kiểm tra sau thông quan. Cấp C/O điện tử giúp rút ngắn thời gian và chi phí cho thương nhân.

Hiệp định tích hợp cơ chế tự vệ ngưỡng (Trigger Safeguard Measure) đối với một số mặt hàng nhạy cảm. Mặt hàng dệt may và giày dép của Việt Nam chịu sự giám sát nghiêm ngặt về khối lượng xuất khẩu hàng năm. Khi lượng nhập khẩu vượt ngưỡng quy định, phía EAEU có quyền tạm đình chỉ thuế ưu đãi và áp lại mức thuế MFN. Ngoài ra, các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ toàn cầu vẫn được duy trì áp dụng theo khuôn khổ WTO. Doanh nghiệp xuất khẩu cần theo dõi sát sao kim ngạch để tránh chạm ngưỡng bảo hộ. Sự chủ động về dữ liệu giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý và tranh chấp thương mại.

Trước năm 2016, kim ngạch thương mại hai chiều dao động quanh mức 2 - 2,5 tỷ USD mỗi năm. Sau khi VN-EAEU FTA có hiệu lực, con số này vượt mốc 5 tỷ USD vào năm 2018 và đạt gần 7 tỷ USD vào năm 2021. Tốc độ tăng trưởng kim ngạch bình quân đạt trên 15%/năm. Sự gia tăng diễn ra đồng đều ở cả chiều xuất khẩu và nhập khẩu. Hàng trăm mặt hàng mới tiếp cận thành công thị trường của nhau nhờ cắt giảm thuế quan. Doanh nghiệp hai nước tận dụng hiệu quả các kênh kết nối thương mại và hội chợ triển lãm quốc tế. Kim ngạch thương mại duy trì đà mở rộng dù kinh tế thế giới trải qua nhiều biến động.

Cán cân thương mại song phương chuyển biến theo hướng cân bằng hơn qua các năm. Việt Nam duy trì xuất siêu ở nhóm hàng tiêu dùng, thiết bị điện tử và nông thủy sản chế biến. Ngược lại, cán cân nghiêng về phía Nga ở nhóm hàng nguyên liệu thô công nghiệp, khoáng sản và hóa chất. Sự chuyển dịch cơ cấu phản ánh đúng năng lực cạnh tranh và lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) của mỗi quốc gia. Hàng xuất khẩu Việt Nam nâng cao tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, giảm xuất khẩu thô. Hàng nhập khẩu từ Nga tập trung phục vụ trực tiếp cho hoạt động sản xuất công nghiệp và nông nghiệp nội địa.

Nghiên cứu ứng dụng mô hình trọng lực (Gravity Model) chứng minh VN-EAEU FTA mang lại tác động tạo lập thương mại ròng dương. Hiệp định gia tăng đáng kể quy mô thương mại song phương thực tế so với mức kỳ vọng lý thuyết. Khoảng cách địa lý được bù đắp nhờ mức giảm chi phí thuế quan và thuận lợi hóa hải quan. Chỉ số cường độ thương mại (TII) và chỉ số định hướng khu vực (RDI) giữa Việt Nam và Nga đều gia tăng mạnh mẽ sau năm 2016. Tự do hóa thương mại giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực quốc gia. Kết quả định lượng khẳng định FTA là chất xúc tác kinh tế then chốt thúc đẩy quan hệ hai nước.

Nông sản và thủy sản Việt Nam được hưởng mức thuế nhập khẩu 0% theo cam kết FTA. Thủy sản xuất khẩu chủ lực gồm cá tra, basa phi lê, tôm đông lạnh và cá ngừ đóng hộp. Khối lượng xuất khẩu cà phê và hạt điều sang Nga liên tục nằm trong nhóm đầu thị trường Đông Âu. Các mặt hàng trái cây tươi và sấy khô như xoài, thanh long, chuối, dứa gia tăng thị phần tại các siêu thị lớn. Doanh nghiệp cần đáp ứng tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật và vệ sinh an toàn thực phẩm của Cơ quan Giám sát Nông nghiệp Nga (Rosselkhoznadzor). Đẩy mạnh chế biến sâu là chìa khóa gia tăng giá trị xuất khẩu bền vững.

Dệt may và da giày Việt Nam sở hữu lợi thế lớn nhờ thuế suất giảm dần về 0%. Các sản phẩm áo khoác, quần áo thể thao, veston, giày thể thao và giày da được người tiêu dùng Nga ưa chuộng. Doanh nghiệp xuất khẩu cần theo dõi chặt chẽ quy định về hạn ngạch tự vệ ngưỡng. Việc chủ động nguồn nguyên phụ liệu trong nước hoặc nhập khẩu từ các nước thành viên EAEU giúp đáp ứng quy tắc xuất xứ C/O form EAV. Chuyển đổi từ gia công đơn thuần (CMT) sang sản xuất trọn gói (FOB, ODM) giúp nâng cao biên lợi nhuận. Mở rộng kênh phân phối qua sàn thương mại điện tử Nga như Wildberries, Ozon mở ra triển vọng doanh thu mới.

Hàng rào kỹ thuật (TBT) và rào cản kiểm dịch động thực vật (SPS) tại Nga rất nghiêm ngặt. Nga và khối EAEU áp dụng hệ thống Quy chuẩn Kỹ thuật chung (TR CU) kèm dấu hợp chuẩn EAC. Hàng hóa phải có nhãn phụ tiếng Nga và thông tin truy xuất nguồn gốc minh bạch. Khoảng cách địa lý lớn đòi hỏi thời gian vận chuyển đường biển kéo dài từ 30 đến 45 ngày. Rủi ro đứt gãy logistics và chi phí cước tàu biến động ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hàng tươi sống. Doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ bảo quản sau thu hoạch và thiết lập mạng lưới kho lạnh trung chuyển hiện đại.

Nga là cường quốc xuất khẩu lúa mì và phân bón hàng đầu thế giới với sản lượng và chất lượng ổn định. Lúa mì Nga cung cấp nguyên liệu chính cho ngành chế biến bột mì, bánh kẹo và thức ăn chăn nuôi tại Việt Nam. Giá thành cạnh tranh của lúa mì Nga giúp doanh nghiệp chế biến trong nước hạ giá thành sản phẩm. Phân bón Nga, đặc biệt là phân Kali và DAP, là vật tư không thể thiếu cho trồng trọt cây công nghiệp và lúa gạo. Thuế nhập khẩu giảm về 0% theo VN-EAEU FTA giúp bình ổn giá phân bón nội địa trong các chu kỳ biến động thị trường. Nguồn cung phân bón từ Nga góp phần duy trì năng suất và chất lượng nông sản Việt Nam.

Ngoài nông sản đầu vào, Việt Nam nhập khẩu lượng lớn than đá, thép cuộn, kim loại thô và sản phẩm hóa chất từ Nga. Đây là các mặt hàng phục vụ trực tiếp cho các nhà máy nhiệt điện, luyện kim và xây dựng hạ tầng. Máy móc, thiết bị dẫn đường hàng hải, phụ tùng cơ khí chính xác từ Nga giữ vững chỗ đứng về độ bền và kỹ thuật. Hiệp định tạo điều kiện thuận lợi cho chuyển giao công nghệ và hợp tác công nghiệp liên doanh. Các dự án năng lượng truyền thống và năng lượng tái tạo tiếp cận thiết bị kỹ thuật cao của Nga với chi phí hợp lý. Nhập khẩu tư liệu sản xuất từ Nga thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa tại Việt Nam.

Hoạt động nhập khẩu từ Nga đối mặt với nhiều rào cản về logistics và thanh toán quốc tế. Căng thẳng địa chính trị và cấm vận quốc tế gây gián đoạn các tuyến vận tải biển trực tiếp. Thời gian giao hàng kéo dài làm phát sinh chi phí lưu kho bãi và rủi ro hao hụt hàng hóa. Hệ thống thanh toán qua kênh ngân hàng trung gian quốc tế gặp trở ngại lớn. Doanh nghiệp hai bên phải tìm kiếm các giải pháp thanh toán bằng đồng bản tệ (VND - RUB) hoặc qua các tổ chức tài chính trung gian thứ ba. Sự biến động tỷ giá hối đoái tạo thêm rủi ro tài chính cho các đơn hàng nhập khẩu dài hạn.

Cơ quan quản lý cần đẩy mạnh công tác phổ biến thông tin cam kết FTA và hướng dẫn quy tắc xuất xứ C/O form EAV. Tổ chức định kỳ các diễn đàn xúc tiến đầu tư, hội chợ thương mại chuyên ngành trực tiếp và trực tuyến. Hỗ trợ doanh nghiệp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và thương hiệu quốc gia tại thị trường Nga. Hai nước cần phối hợp rà soát, cắt giảm các thủ tục hành chính hải quan rườm rà. Xây dựng kênh thông tin cảnh báo sớm về các biện pháp phòng vệ thương mại và thay đổi tiêu chuẩn kỹ thuật. Thành lập các trung tâm hỗ trợ thương mại thường trực tại Moscow, Saint Petersburg, Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Cần mở rộng tuyến vận tải đa phương thức kết hợp đường biển, đường bộ và đường sắt liên vận Á - Âu qua Trung Quốc. Phát triển các tuyến bay thẳng vận chuyển hàng hóa giữa các trung tâm kinh tế hai nước để rút ngắn thời gian. Tăng cường đầu tư hệ thống kho bãi logistics chuyên dụng và trung tâm phân phối hàng Việt Nam tại Nga. Về tài chính, cần đẩy nhanh việc hoàn thiện kênh thanh toán song phương bằng đồng nội tệ thông qua Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB). Ứng dụng các giải pháp thanh toán điện tử xuyên biên giới và công nghệ tài chính hiện đại. Giảm thiểu chi phí chuyển đổi ngoại tệ và phòng ngừa rủi ro tỷ giá cho doanh nghiệp.

Doanh nghiệp xuất khẩu cần đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng chế biến sâu và đạt chứng nhận tiêu chuẩn EAC. Đổi mới mẫu mã bao bì phù hợp với thị hiếu và ngôn ngữ của người tiêu dùng Nga. Xây dựng mối quan hệ đối tác tin cậy và hợp đồng thương mại dài hạn với các nhà phân phối lớn. Đẩy mạnh tham gia vào các sàn thương mại điện tử quốc tế tại Nga để tiếp cận khách hàng trực tiếp. Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật kiến thức pháp lý quốc tế để quản trị rủi ro tranh chấp. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nguồn lực giúp doanh nghiệp khai thác trọn vẹn tiềm năng to lớn từ VN-EAEU FTA.