Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ "Trần nợ công ở Việt Nam" của Nguyễn Thanh Bình Trần, ngành Quản lý Kinh tế, là một nghiên cứu tiên phong nhằm xác định trần nợ công tối ưu và các ngưỡng nợ công quan trọng khác cho Việt Nam đến năm 2030. Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu liên tục biến động và nhu cầu đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng mạnh mẽ tại Việt Nam (chiếm khoảng 6% GDP hàng năm từ các nguồn tài chính công), việc tối ưu hóa quản lý nợ công trở thành một vấn đề cấp thiết, trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh tài chính quốc gia và mục tiêu phát triển kinh tế xã hội. Tính tiên phong của nghiên cứu nằm ở việc vượt qua các hạn chế của các công trình trước đó, vốn thường chỉ đưa ra ngưỡng nợ đơn lẻ hoặc dựa trên dữ liệu tổng hợp cho nhóm quốc gia, không phản ánh đặc thù riêng của Việt Nam, đặc biệt là trong điều kiện có các cú sốc kinh tế như đại dịch Covid-19.

Nghiên cứu này giải quyết một khoảng trống nghiên cứu cụ thể trong tài liệu học thuật về trần nợ công tại Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây về trần nợ công Việt Nam, như của Phạm Thế Anh (2014), Sử Đình Thành (2012) [47] hay Đào Văn Hùng (2016) [48], đều bị hạn chế bởi việc áp dụng phương pháp hồi quy đơn ngưỡng, chỉ xác định được một điểm ngưỡng nợ công duy nhất. Điều này không cho phép xác lập được "ngưỡng nợ công tối ưu trong khoảng cách nợ công an toàn cho các khoản nợ bất ngờ lớn trong khi nền kinh tế thực tế luôn có diễn biến động". Ví dụ, Sử Đình Thành (2012) đề xuất ngưỡng nợ công 75,8% GDP, còn Đào Văn Hùng (2016) là 68-70% GDP, nhưng cả hai đều không cung cấp bức tranh đa chiều về các ngưỡng nợ khác nhau. Ngoài ra, các khuyến nghị về trần nợ công quốc gia trước đây (ví dụ, 65% GDP theo Quyết định số 958/QĐ-TTg năm 2012 và 60% GDP theo Quyết định số 460/QĐ-TTg cho giai đoạn 2021-2030) thường được tham khảo từ các tổ chức quốc tế như IMF và WB, vốn "áp dụng chung cho nhóm quốc gia mới nổi là 65% GDP, chưa có nghiên cứu riêng từ dữ liệu Việt Nam, do vậy chưa phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam". Khoảng trống còn thể hiện rõ ở việc thiếu một nghiên cứu có hệ thống, đồng bộ tích hợp các nội dung về xác định mối quan hệ giữa trần nợ công và tăng trưởng kinh tế, định lượng mức độ ảnh hưởng cụ thể, và đặc biệt là việc xác định các ngưỡng nợ công tối ưu, khoảng nợ công an toàn cho Việt Nam bằng phương pháp đa ngưỡng, có tính đến các yếu tố bất thường như đại dịch Covid-19.

Nghiên cứu đặt ra các câu hỏi và giả thuyết trung tâm:

  1. RQ1: Các ngưỡng nợ công (bao gồm ngưỡng tối ưu, an toàn, chịu đựng) cho Việt Nam trong mối quan hệ phi tuyến với tăng trưởng kinh tế là bao nhiêu?
  2. RQ2: Mối quan hệ giữa trần nợ công và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam từ năm 1991-2022 được định lượng như thế nào, đặc biệt trong các điều kiện kinh tế bình thường và bất thường (Covid-19)?
  3. RQ3: Những yếu tố nào ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế tối ưu khi tỷ lệ nợ công nằm trong khoảng nợ công an toàn được xác định?
  4. RQ4: Các giải pháp chính sách nào cần được đề xuất để áp dụng trần nợ công tối ưu cho Việt Nam giai đoạn 2024-2030, nhằm tăng dư địa đầu tư công và đảm bảo an ninh tài chính quốc gia?

Luận án dựa trên khung lý thuyết xác định trần nợ công của tác giả, mở rộng từ các lý thuyết kinh tế vĩ mô về nợ công và tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là lý thuyết đường cong Laffer về nợ (Debt Laffer Curve). Theo đó, nợ công ban đầu có thể thúc đẩy tăng trưởng nhưng sẽ trở thành gánh nặng khi vượt quá một ngưỡng nhất định. Luận án khẳng định sự tồn tại của nhiều hơn một ngưỡng nợ công, bao gồm "ngưỡng nợ công chịu đựng", "các ngưỡng nợ công an toàn" và "ngưỡng nợ công tối ưu", từ đó tạo ra "khoảng nợ công an toàn". Khung lý thuyết này cũng tích hợp quan điểm về "trần mềm dẻo" của nợ công, phù hợp với sự vận động của nền kinh tế và các mục tiêu phát triển khác nhau.

Nghiên cứu đóng góp đột phá bằng cách đề xuất một mô hình xác định trần nợ công trên nguyên lý khoảng cách kép, sử dụng mô hình tự hồi quy đa ngưỡng của Hansen (2000) để xác định hai ngưỡng nợ công, từ đó tạo ra ba đường xu hướng về mối quan hệ giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế. Điều này cung cấp "bức tranh rõ hơn đối với việc đưa ra kịch bản kinh tế khác nhau" so với các nghiên cứu đơn ngưỡng trước đây. Tác động được định lượng thông qua việc đề xuất một trần nợ công tối ưu cụ thể cho Việt Nam đến năm 2030, kỳ vọng "tăng trưởng phát triển kinh tế xã hội một cách tích cực với “cú sốc” đột phá thay đổi diện mạo quốc gia" thông qua tăng dư địa đầu tư công, đặc biệt cho phát triển hạ tầng. Việt Nam hiện được xếp thứ 77/141 quốc gia về cơ sở hạ tầng tổng thể, và cần đầu tư 25 tỷ USD/năm trong 20 năm tới, cao hơn 5 tỷ USD so với ước tính trước đó, cho thấy tiềm năng tác động lớn từ việc quản lý nợ công hiệu quả.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc thu thập và phân tích dữ liệu kinh tế vĩ mô của Việt Nam từ năm 1991 đến 2022, sử dụng phần mềm Stata để đảm bảo tính quy luật và khách quan. Dữ liệu này bao gồm cả giai đoạn bình thường và giai đoạn chịu ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch Covid-19 (2020, 2021). Ngoài ra, nghiên cứu còn tiến hành khảo sát và phỏng vấn chuyên sâu các chuyên gia từ các cơ quan quản lý nhà nước về nợ công như Bộ Tài chính (Cục Quản lý nợ và Tài chính đối ngoại, Vụ Ngân sách Nhà nước), Uỷ ban Giám sát tài chính của Quốc hội, và Ngân hàng Nhà nước. Mức ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách nợ công của Việt Nam mà còn tạo tiền đề cho các nghiên cứu tương tự ở các quốc gia đang phát triển khác.

Literature Review và Positioning

Chương 1 của luận án đã thực hiện tổng quan chuyên sâu về các nghiên cứu liên quan đến tính bền vững của nợ công và tác động của trần nợ công lên tăng trưởng kinh tế, cùng với các nghiên cứu về xác định trần nợ công. Việc tổng hợp này bao gồm các luồng nghiên cứu chính từ cả các tổ chức quốc tế và học giả độc lập.

Tổng hợp các luồng nghiên cứu chính: Một luồng nghiên cứu tập trung vào tính bền vững của nợ công và tác động của nó lên tăng trưởng kinh tế. Các tác giả IMF (2014) và World Bank (2017, 2022) [1, 3] đã thực hiện các báo cáo đánh giá bền vững nợ công cho các nước thu nhập thấp và các nước tiếp cận thị trường (Market-Access Countries). Các nghiên cứu cụ thể bao gồm Bal & Rath (2014) [4] cho Ấn Độ, Afonso & Jalles (2013) [5] cho 155 quốc gia, Panizza & Presbitero (2014) [6] cho các nước OECD, Makin & Pearce (2014) [7] cho Úc, D’Erasmo & cộng sự (2016) [8] cho Mỹ, Keiichiro Kobayashi (2015) [9] cho Nhật Bản, và Moraga & Vidal (2010) [10] cho các nước châu Âu. Các nghiên cứu này thường sử dụng các mô hình kinh tế lượng như ARDL và ECM để phân tích mối quan hệ tuyến tính giữa nợ công và tăng trưởng. Tại Việt Nam, Phạm Thế Anh (2013) [13] và Bùi Đại Dũng (2012) [14] cũng đã nghiên cứu về thâm hụt tài khóa và nợ công. Hoàng Khắc Lịch & Dương Cẩm Tú (2018) [15] mở rộng nghiên cứu tác động của nợ công lên tăng trưởng kinh tế cho 58 nước phát triển và đang phát triển.

Luồng nghiên cứu thứ hai tập trung vào việc xác định trần nợ công và ngưỡng nợ công. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra tác động phi tuyến tính của nợ công lên tăng trưởng kinh tế. Ví dụ, C. Checherita-Westphal và C. Rother (2012) [18] xác định điểm ngoặt là 90-100% GDP, với tác động tiêu cực bắt đầu từ 70-80% GDP. Egert Bala’zs (2013) [19] tái kiểm tra kết quả của Reinhart-Rogoff về ngưỡng 90% GDP, nhấn mạnh rằng ngưỡng này không phải là một "con số ma thuật" và có thể thấp hơn tùy thuộc vào đặc điểm quốc gia. Caner & cộng sự (2010) [20] ước lượng trần nợ công chung cho 101 quốc gia là 77% GDP, với tác động tiêu cực đáng kể khi vượt qua ngưỡng này. Đặc biệt, nghiên cứu của Lisa Drankes, Thomas, R. Craigwell & K. Greenidge (2012) [21] cho khu vực Caribbean đã đưa ra các khái niệm về khoảng nợ công an toàn (30-54% GDP) và ngưỡng tối ưu (<30% GDP), cũng như ngưỡng chịu đựng (56% GDP) thông qua hàm hồi quy ngưỡng. Chen & cộng sự (2020) [22] đã xác định ngưỡng nợ công 41.14% GDP cho Trung Quốc. Cecchetti & cộng sự (2012) [23] cho 18 nước OECD tìm thấy ngưỡng an toàn 85% GDP và tác động tiêu cực khi vượt 90% GDP.

Mâu thuẫn và tranh luận: Trong các nghiên cứu đã tổng hợp, tồn tại nhiều mâu thuẫn và tranh luận chính.

  1. Về ngưỡng nợ công: Các nghiên cứu đưa ra các mức ngưỡng khác nhau, từ 30% GDP (Caribbean [21]) đến 90-100% GDP (Checherita-Westphal & Rother [18]), thậm chí 110% GDP cho Hy Lạp (Spilioti & Vamvoukas, 2015 [26]). Sự khác biệt này cho thấy tính đặc thù của mỗi quốc gia hoặc nhóm quốc gia, nhưng cũng thiếu một phương pháp luận thống nhất để xác định ngưỡng này.
  2. Về tính chất mối quan hệ nợ công - tăng trưởng: Một số nghiên cứu như Osinubi và cộng sự (2010) [24] cho Nigeria hay Afonso & Jalles (2013) [5] chỉ ra tác động tiêu cực của nợ công lên tăng trưởng. Ngược lại, Seijas (2017) [12] cho rằng khi nợ công tăng quá 90% lại làm cho nền kinh tế các quốc gia này phát triển mạnh hơn. Hoàng Khắc Lịch & Dương Cẩm Tú (2018) [15] cũng chỉ ra tác động tích cực của nợ công tới tăng trưởng với mô hình dữ liệu mảng. Điều này tạo ra một tranh luận về "điểm vàng" hay "điểm tối ưu" của nợ công, và liệu mối quan hệ này có phải luôn là phi tuyến hay không.
  3. Về phương pháp xác định ngưỡng: Các nghiên cứu trước đây về Việt Nam của Sử Đình Thành (2012) [47] và Đào Văn Hùng (2016) [48] chỉ sử dụng phương pháp hồi quy đơn ngưỡng, dẫn đến kết quả là một điểm ngưỡng cứng nhắc, không phản ánh được sự mềm dẻo và biến động của nền kinh tế. Điều này hạn chế khả năng ứng phó với các cú sốc bất ngờ.

Định vị nghiên cứu trong tài liệu học thuật: Luận án này định vị mình bằng cách giải quyết một khoảng trống nghiên cứu quan trọng: thiếu một cách tiếp cận có hệ thống và đa ngưỡng để xác định trần nợ công tối ưu cho Việt Nam, có tính đến đặc thù kinh tế và các yếu tố bất thường (như đại dịch Covid-19). Trong khi các nghiên cứu quốc tế đã đề cập đến các ngưỡng nợ công (ví dụ, Lisa Drankes và cộng sự [21] với khoảng nợ công an toàn), chúng lại không chuyên biệt cho Việt Nam và thường không tích hợp dữ liệu trong các bối cảnh bất thường. Các nghiên cứu dành riêng cho Việt Nam (Sử Đình Thành [47], Đào Văn Hùng [48], Nguyễn Hữu Tuấn [29]) lại mắc phải hạn chế của phương pháp hồi quy đơn ngưỡng và thường chỉ tập trung vào giai đoạn trước năm 2020, bỏ qua tác động của đại dịch.

Tiến bộ trong lĩnh vực: Nghiên cứu này tiến bộ trong lĩnh vực bằng cách:

  1. Chuyển từ đơn ngưỡng sang đa ngưỡng: Thay vì chỉ xác định một ngưỡng duy nhất, luận án sử dụng "mô hình tự hồi quy đa ngưỡng phi tuyến trong mối quan hệ giữa nợ công lên tăng trưởng kinh tế" (cụ thể là mô hình của Hansen (2000)) để "xác định được 2 ngưỡng nợ công mà tại các điểm ngưỡng đó tạo ra các đường xu hướng thay đổi," từ đó xác định được khoảng nợ công an toàn và ngưỡng nợ công tối ưu. Đây là một bước tiến lớn so với các nghiên cứu của Sử Đình Thành [47] và Đào Văn Hùng [48] vốn chỉ dừng lại ở hồi quy đơn ngưỡng.
  2. Tích hợp dữ liệu bối cảnh bất thường: Bằng cách sử dụng dữ liệu từ 1991-2022, bao gồm cả "trong điều kiện những năm chịu ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch Covid-19 (năm 2020, 2021)," nghiên cứu cung cấp một cái nhìn toàn diện và thực tế hơn về động thái nợ công so với các nghiên cứu trước đó vốn chỉ dừng lại trước năm 2020.
  3. Kết hợp định lượng và định tính: Nghiên cứu kết hợp phân tích mô hình kinh tế lượng với "khảo sát chuyên gia về trần nợ công và hàm ý về chính sách áp dụng," cho phép đưa ra các khuyến nghị chính sách cụ thể và khả thi hơn.

So sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế:

  1. Lisa Drankes và cộng sự (2012) cho khu vực Caribbean [21]: Nghiên cứu này cũng sử dụng hồi quy ngưỡng để xác định các ngưỡng nợ công (tối ưu <30% GDP, an toàn 30-54% GDP, chịu đựng 56% GDP). Tuy nhiên, nghiên cứu của Drankes áp dụng cho một nhóm quốc gia có đặc thù riêng biệt và không cụ thể hóa cho từng quốc gia, đặc biệt không nghiên cứu cho Việt Nam. Luận án hiện tại vượt trội bằng cách tập trung hoàn toàn vào dữ liệu Việt Nam, từ đó cung cấp các ngưỡng và khuyến nghị chính sách phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội riêng của Việt Nam. Hơn nữa, nghiên cứu của Drankes chỉ sử dụng "lý thuyết 1 ngưỡng", trong khi luận án này đề xuất và thực nghiệm mô hình đa ngưỡng, cho phép khám phá sâu hơn về các khoảng nợ công an toàn và tối ưu.
  2. Cecchetti & cộng sự (2012) cho 18 nước OECD [23]: Nghiên cứu này chỉ ra ngưỡng an toàn nợ chính phủ là 85% GDP và tác động tiêu cực khi vượt quá 90% GDP. Tương tự như nghiên cứu của Drankes, Cecchetti và cộng sự đưa ra một đánh giá chung cho một nhóm quốc gia phát triển, có thể chế và cấu trúc kinh tế khác biệt đáng kể so với Việt Nam. Việc sử dụng chung các ngưỡng này có thể không phù hợp nếu áp dụng máy móc cho Việt Nam. Luận án này khẳng định sự cần thiết phải "nghiên cứu xác định riêng cho từng quốc gia là hết sức cần thiết," và thực hiện điều đó cho Việt Nam với phương pháp luận tiên tiến hơn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án thực hiện những đóng góp đáng kể cho lý thuyết bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về nợ công và tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu mở rộng lý thuyết "đường cong Laffer nợ" (Debt Laffer Curve), vốn đã được Krugman (1988) [29], Sachs (1989) [51] và Ayadi (1999) [52] đề cập đến trong lý thuyết "debt overhang" (gánh nặng nợ). Lý thuyết Laffer truyền thống gợi ý rằng có một điểm tối ưu mà tại đó sự tăng lên trong tổng nợ bắt đầu tạo ra gánh nặng cho đầu tư và tăng trưởng kinh tế. Luận án này không chỉ khẳng định sự tồn tại của điểm tối ưu đó mà còn chỉ ra rằng "trần nợ công sẽ là “trần mềm dẻo” khác nhau tuỳ vào các giai đoạn khác nhau, tuỳ vào mục tiêu khác nhau, các tác động khác nhau của các nhân tố ảnh hưởng, đặc điểm khác nhau của các quốc gia và sự chuyển động của nền kinh tế." Điều này thách thức quan điểm về một điểm ngưỡng cố định, cứng nhắc, thay vào đó, đề xuất một mô hình đa ngưỡng linh hoạt hơn.

Cụ thể, luận án đã "xây dựng được khung lý thuyết phân tích xác định trần nợ công cho quốc gia" và hệ thống hóa các khái niệm liên quan như "trần nợ công tối ưu, khoảng nợ công an toàn, ngưỡng nợ công chịu đựng." Đây là những đóng góp cơ bản, cung cấp một nền tảng khái niệm vững chắc cho các nghiên cứu tương lai. Bằng cách giới thiệu "nguyên lý khoảng cách kép" (double-distance principle) và xác định "2 ngưỡng nợ công mà tại các đó tạo nên đường xu hướng thay đổi," luận án cho thấy một mối quan hệ phi tuyến phức tạp hơn giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế, bao gồm "3 đường xu hướng" khác nhau. Điều này cho phép một cách tiếp cận chi tiết hơn trong việc quản lý nợ công, cho phép chính phủ "lập kế hoạch thích hợp ứng phó với những món nợ bất ngờ nhằm thực hiện mục tiêu 'cú sốc' về tăng trưởng kinh tế" khi nợ công nằm trong "vùng nợ công an toàn," một khía cạnh mà "các nghiên cứu trước không đề cập tới."

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là độc đáo bởi sự tích hợp các lý thuyết và phương pháp tiếp cận đa dạng. Nó không chỉ dựa vào lý thuyết đường cong Laffer về nợ mà còn kết hợp các quan điểm từ quản lý kinh tế vĩ mô và tài chính công, nhấn mạnh vai trò của trần nợ công trong việc "tạo đòn bẩy dư địa đầu tư công quốc gia, điều tiết quản lý kinh tế vĩ mô Nhà nước về kinh tế, thực hiện mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế xã hội."

Tích hợp các lý thuyết: Luận án tích hợp lý thuyết về ngưỡng nợ công (debt overhang theory, Debt Laffer Curve), lý thuyết tăng trưởng kinh tế (endogenous growth theory - khi xem xét vai trò của đầu tư công và TFP), và các lý thuyết về quản lý tài khóa và rủi ro tài chính. Việc này cho phép nghiên cứu xem xét nợ công không chỉ là một biến số tài chính mà còn là một công cụ chính sách có tác động đa chiều đến nền kinh tế.

Phương pháp phân tích mới lạ: Cách tiếp cận phân tích mới lạ nằm ở việc sử dụng "mô hình tự hồi quy đa ngưỡng (Threshold regression) của Hansen (2000)" để xác định nhiều ngưỡng nợ công, thay vì chỉ một ngưỡng. Đồng thời, luận án còn kết hợp "mô hình hồi quy phi tuyến" và "mô hình hồi quy tuyến tính xác định mối quan hệ của trần nợ công và tăng trưởng kinh tế trong điều kiện có chọn lọc áp dụng với khoảng nợ công an toàn." Sự kết hợp này mang lại khả năng phân tích chi tiết tác động của nợ công ở các mức khác nhau, đặc biệt là trong "khoảng nợ công an toàn" để tìm ra "nhân tố ảnh hưởng tới tăng trưởng kinh tế tối ưu khi áp dụng chiến lược vay nợ công tối ưu."

Đóng góp khái niệm: Luận án đóng góp các định nghĩa rõ ràng về:

  • Trần nợ công: Mức giới hạn vay nợ mà một quốc gia không thể vượt qua mà không đối mặt với những rủi ro tài chính nghiêm trọng.
  • Trần nợ công tối ưu: Mức nợ công mà tại đó quốc gia đạt được tăng trưởng kinh tế tối đa hoặc cân bằng giữa rủi ro và lợi ích, nằm trong khoảng nợ công an toàn.
  • Khoảng nợ công an toàn: Một vùng tỷ lệ nợ công/GDP mà trong đó nền kinh tế có thể duy trì tăng trưởng bền vững và có khả năng ứng phó với các cú sốc.
  • Ngưỡng nợ công tối ưu: Điểm nợ công cụ thể trong khoảng nợ công an toàn mà tại đó các yếu tố kinh tế vĩ mô hỗ trợ tăng trưởng tốt nhất.
  • Ngưỡng nợ công chịu đựng: Mức nợ công cao nhất mà một quốc gia có thể đạt được trước khi bắt đầu đối mặt với rủi ro vỡ nợ hoặc suy thoái kinh tế nghiêm trọng.

Điều kiện ranh giới (Boundary Conditions): Các điều kiện ranh giới của nghiên cứu được xác định rõ ràng: tập trung vào bối cảnh cụ thể của Việt Nam, với dữ liệu trong giai đoạn 1991-2022, bao gồm các biến động kinh tế do đại dịch Covid-19. Điều này đảm bảo rằng các kết quả và đề xuất chính sách phù hợp với "môi trường, điều kiện kinh tế Việt Nam." Các đề xuất áp dụng cho "giai đoạn 2024-2030," phản ánh một tầm nhìn chiến lược và dài hạn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án này áp dụng một triết lý nghiên cứu thực dụng (Pragmatism), kết hợp các yếu tố của chủ nghĩa thực chứng (Positivism) và chủ nghĩa diễn giải (Interpretivism) để trả lời các câu hỏi nghiên cứu phức tạp. Mục tiêu là xác định các ngưỡng nợ công khách quan thông qua mô hình kinh tế lượng (positivism) đồng thời hiểu sâu sắc các hàm ý chính sách và bối cảnh áp dụng thông qua ý kiến chuyên gia (interpretivism).

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) với sự kết hợp cụ thể giữa nghiên cứu định lượng và định tính.

  • Nghiên cứu định lượng nhằm xác định trần nợ công, ngưỡng nợ công tối ưu, khoảng nợ công an toàn và mối quan hệ định lượng giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế.
  • Nghiên cứu định tính tập trung vào việc tổng hợp lý thuyết, đánh giá thực trạng chính sách hiện hành, và thu thập ý kiến chuyên gia để xây dựng khung lý thuyết, đề xuất các giải pháp áp dụng.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp (Multi-level design) được áp dụng khi kết hợp phân tích dữ liệu kinh tế vĩ mô quốc gia (macro-level) với khảo sát và phỏng vấn ý kiến chuyên gia (micro-level hoặc stakeholder-level). Các cấp độ này được định nghĩa rõ ràng:

  1. Cấp độ vĩ mô: Phân tích các chỉ số kinh tế quốc gia như GDP bình quân đầu người, tỷ lệ nợ công/GDP, tổng vốn đầu tư toàn xã hội/GDP, chỉ số giá cả tiêu dùng (CPI), vốn đầu tư FDI/GDP, độ mở nền kinh tế, thu ngân sách/GDP.
  2. Cấp độ chuyên gia/chính sách: Thu thập thông tin từ các nhà quản lý nhà nước và nhà khoa học để đánh giá tính khả thi, tác động và các điều kiện áp dụng của các đề xuất chính sách.

Kích thước mẫu và tiêu chí lựa chọn chính xác:

  • Đối với định lượng: Dữ liệu chuỗi thời gian của Việt Nam từ năm 1991 đến 2022 (tổng cộng 32 năm quan sát), bao gồm cả các năm có biến động bất thường do đại dịch Covid-19 (2020, 2021). Các biến số được thu thập từ các nguồn đáng tin cậy như Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), và Niên giám Thống kê.
  • Đối với định tính: "Khảo sát chuyên gia là lãnh đạo thuộc các cơ quan quản lý nhà nước về nợ công ở Việt Nam (Cục quản lý nợ và tài chính đối ngoại, Vụ Ngân sách nhà nước thuộc Bộ Tài chính; Uỷ ban giám sát tài chính quốc hội) và phỏng vấn chuyên sâu một số chuyên gia là nhà khoa học nghiên cứu về trần nợ công." Tiêu chí lựa chọn dựa trên chuyên môn sâu sắc và kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực quản lý nợ công và tài chính vĩ mô.

Quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt

Chiến lược lấy mẫu:

  • Định lượng: Sử dụng dữ liệu toàn bộ (census) chuỗi thời gian có sẵn từ các nguồn chính thống, đảm bảo tính đại diện và khách quan cho phân tích kinh tế vĩ mô. Không có loại trừ đáng kể ngoài việc tập trung vào dữ liệu cấp quốc gia Việt Nam.
  • Định tính: Áp dụng phương pháp lấy mẫu có chủ đích (purposive sampling) thông qua phỏng vấn trực tiếp các chuyên gia đã được đề cập, đảm bảo thu thập được những góc nhìn sâu sắc và có giá trị từ những người có thẩm quyền và kiến thức chuyên môn cao nhất trong lĩnh vực.

Giao thức thu thập dữ liệu:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập một cách hệ thống các báo cáo chính thức, bản tin nợ công, niên giám thống kê từ các cơ quan trong nước và quốc tế. Việc này bao gồm cả việc thu thập "dữ liệu từ quá khứ đến hiện tại" và các "cơ chế chính sách quốc gia về trần nợ công" để xây dựng cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng.
  • Dữ liệu sơ cấp: "Việc thu thập dữ liệu được thực hiện bằng hình thức phỏng vấn trực tiếp chuyên gia là nhà lãnh đạo quản lý nhà nước" để thu thập ý kiến về ngưỡng nợ công tối ưu và các hàm ý chính sách. Quy trình này đảm bảo tính khách quan và đáng tin cậy của thông tin định tính.

Tam giác hóa (Triangulation): Luận án sử dụng phương pháp tam giác hóa dữ liệu và phương pháp để tăng cường tính tin cậy và giá trị của kết quả.

  • Tam giác hóa dữ liệu: Sử dụng nhiều nguồn dữ liệu thứ cấp khác nhau (Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, WB, IMF, Niên giám thống kê) và kết hợp chúng với dữ liệu sơ cấp từ phỏng vấn chuyên gia.
  • Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp nghiên cứu định tính (phân tích tài liệu, phỏng vấn) và định lượng (mô hình kinh tế lượng đa dạng) để có được cái nhìn toàn diện và kiểm chứng lẫn nhau về các phát hiện.
  • Tam giác hóa lý thuyết (Theory triangulation): Các giả thuyết được xây dựng dựa trên lý thuyết Laffer về nợ, lý thuyết gánh nặng nợ (debt overhang) và các lý thuyết về tăng trưởng kinh tế, sau đó được kiểm chứng bằng thực nghiệm.

Độ giá trị (Validity) và độ tin cậy (Reliability):

  • Độ giá trị cấu trúc (Construct validity): Các biến số được định nghĩa rõ ràng và đo lường dựa trên các chỉ số kinh tế vĩ mô được chấp nhận rộng rãi (ví dụ: GDP bình quân đầu người, tỷ lệ nợ công/GDP).
  • Độ giá trị nội bộ (Internal validity): Các mô hình kinh tế lượng được thiết kế để kiểm soát các biến ngoại sinh và yếu tố gây nhiễu, sử dụng các kỹ thuật hồi quy tiên tiến để thiết lập mối quan hệ nhân quả.
  • Độ giá trị bên ngoài (External validity): Kết quả được kỳ vọng có thể khái quát hóa cho các quốc gia đang phát triển khác có đặc điểm tương tự Việt Nam, mặc dù các điều kiện ranh giới được chỉ rõ.
  • Độ tin cậy (Reliability): Quy trình thu thập dữ liệu và phân tích được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo hoặc kiểm tra lại các kết quả. Việc sử dụng phần mềm Stata và các kiểm định thống kê chuẩn mực (như kiểm định sự tin cậy thang đo, kiểm định đa cộng tuyến, kiểm định phương sai thay đổi) góp phần đảm bảo độ tin cậy. Mặc dù giá trị α (Cronbach's Alpha) không được báo cáo cụ thể trong phần tóm tắt, việc "kiểm định sự tin cậy thang đo" được nêu rõ cho thấy sự chú trọng đến độ tin cậy của dữ liệu khảo sát.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu: Dữ liệu định lượng bao gồm chuỗi thời gian của Việt Nam từ 1991-2022 (32 năm). Các biến số chính bao gồm tỷ lệ nợ công/GDP, GDP bình quân đầu người, tổng vốn đầu tư toàn xã hội/GDP, chỉ số giá cả tiêu dùng (CPI), vốn đầu tư FDI/GDP, độ mở nền kinh tế, và thu ngân sách/GDP. Bảng 4.2 "Thống kê mô tả các biến trong mô hình" sẽ cung cấp các số liệu cụ thể về đặc điểm của các biến này (ví dụ: giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, min, max), cho phép đánh giá phân phối và tính ổn định của dữ liệu.

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến và phần mềm: Luận án sử dụng một loạt các kỹ thuật phân tích tiên tiến và phần mềm thống kê Stata:

  1. Mô hình tự hồi quy đa ngưỡng (Threshold Regression) của Hansen (2000) trên Stata: Đây là công cụ chính để "kiểm định sự tồn tại của ngưỡng, sự tồn tại của ngưỡng tối ưu trong mối quan hệ giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế," qua đó xác định 2 ngưỡng nợ công và các khoảng nợ công an toàn.
  2. Mô hình hồi quy phi tuyến giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế trên Stata: Để kiểm tra mức độ ảnh hưởng và hệ số hồi quy của nợ công và các biến nghiên cứu tới tăng trưởng kinh tế trong toàn bộ giai đoạn 1991-2022.
  3. Mô hình hồi quy tuyến tính trong khoảng nợ công an toàn: Sau khi xác định được khoảng nợ công an toàn từ mô hình đa ngưỡng, mô hình này được chạy trên Stata để "xác định yếu tố ảnh hưởng tới tăng trưởng kinh tế tối ưu trong khoảng nợ công an toàn," cung cấp các hàm ý chính sách chi tiết.
  4. Mô hình hồi quy dự báo của Martin Plodt và Claire Reicher (2014): Được sử dụng để dự báo kịch bản trần nợ công cho giai đoạn 2024-2030, hỗ trợ việc đưa ra các đề xuất chiến lược.
  5. Mô hình hồi quy và tương quan từ dữ liệu khảo sát chuyên gia: Để "xác định yếu tố ảnh hưởng tới áp dụng trần nợ công Việt Nam từ dữ liệu góc nhìn chuyên gia" (Bảng 5.12, 5.13, 5.14, 5.15), làm cơ sở cho các đề xuất chính sách và chiến lược ứng phó với "cú sốc tăng trưởng kinh tế."

Kiểm tra độ vững chắc (Robustness checks): Luận án tích hợp các kiểm tra độ vững chắc thông qua việc sử dụng các mô hình khác nhau và phân tích dữ liệu trong các điều kiện khác nhau ("điều kiện bình thường và điều kiện không bình thường (khi có Covid-19 hoặc diễn biến khác ở thực tiễn)"). Điều này giúp đánh giá sự ổn định của các phát hiện dưới các giả định và cấu hình mô hình thay thế. Kiểm định đa cộng tuyến (Bảng 4.7) và kiểm định phương sai thay đổi (Bảng 4.8) cũng được thực hiện để đảm bảo tính hợp lệ của các ước lượng hồi quy.

Báo cáo kích thước hiệu ứng (Effect sizes) và khoảng tin cậy (Confidence intervals): Mặc dù không được liệt kê cụ thể trong phần tóm tắt, việc sử dụng phần mềm Stata và các kỹ thuật hồi quy tiên tiến ngụ ý rằng các hệ số hồi quy, giá trị p, và có thể cả kích thước hiệu ứng và khoảng tin cậy sẽ được báo cáo chi tiết trong chương kết quả (Bảng 4.3, 4.4, 4.5, 4.6), cung cấp bằng chứng thống kê mạnh mẽ cho các phát hiện then chốt.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được những phát hiện then chốt mang tính đột phá, cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về mối quan hệ giữa trần nợ công và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam.

  1. Xác định hai ngưỡng nợ công và ba đường xu hướng: Một trong những phát hiện nổi bật nhất là việc xác định được "2 điểm ngưỡng nợ công mà tại các đó tạo nên đường xu hướng thay đổi" thông qua mô hình tự hồi quy đa ngưỡng của Hansen (2000) chạy trên Stata (Bảng 4.4, Hình 4.10). Phát hiện này vượt trội so với các nghiên cứu đơn ngưỡng trước đó ở Việt Nam (ví dụ, Sử Đình Thành (2012) [47] và Đào Văn Hùng (2016) [48]). Từ hai ngưỡng này, nghiên cứu đã thiết lập được "3 đường xu hướng về mối quan hệ của nợ công và tăng trưởng kinh tế" (Hình 4.11, 4.12), minh họa rõ ràng các trạng thái kinh tế khác nhau (tăng trưởng mạnh, ổn định, thấp hoặc suy thoái) tương ứng với các mức nợ công khác nhau.
  2. Xác định khoảng nợ công an toàn và ngưỡng nợ công tối ưu: Dựa trên các ngưỡng đã xác định, luận án đã thành công trong việc "xác định khoảng nợ công an toàn và tìm ngưỡng nợ công tối ưu nằm trong vùng nợ công an toàn." Phát hiện này rất quan trọng, vì nó cung cấp cho chính phủ Việt Nam một "dư địa để ứng phó với những món nợ bất ngờ lớn" và "thực hiện mục tiêu 'cú sốc' về tăng trưởng kinh tế" mà không làm mất an ninh tài chính quốc gia.
  3. Định lượng tác động của nợ công và các yếu tố vĩ mô: Mô hình hồi quy phi tuyến đã định lượng "mức độ ảnh hưởng, hệ số hồi quy của nợ công và các biến nghiên cứu tới tăng trưởng kinh tế" trong toàn bộ giai đoạn 1991-2022 (Bảng 4.3, Bảng 4.5). Các phát hiện này bao gồm cả tác động của các chỉ số kinh tế vĩ mô khác như đầu tư công, chỉ số giá cả tiêu dùng, và đầu tư FDI đến tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là trong "khoảng nợ công an toàn" (Bảng 4.6).
  4. Phân tích tác động của bối cảnh bất thường (Covid-19): Việc sử dụng dữ liệu đến năm 2022, bao gồm cả giai đoạn đại dịch Covid-19, cho phép nghiên cứu phân tích "mối quan hệ giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế thông qua hàm hồi quy phi tuyến trên phần mềm Stata cho cả giai đoạn nghiên cứu từ 1991-2022" và trong "điều kiện không bình thường." Điều này cung cấp cái nhìn thực tế hơn về cách trần nợ công nên được điều chỉnh trong các tình huống khủng hoảng.
  5. Kịch bản dự báo trần nợ công tối ưu: Luận án đề xuất "kịch bản dự báo nợ công Việt Nam đến năm 2030" (Bảng 5.2) và "trần nợ công tối ưu cho Việt Nam" (Bảng 5.1). Ví dụ, nghiên cứu ước lượng được "Tổng tiền chênh lệch trần nợ công theo quy định và trần nợ công tối ưu từ kết quả nghiên cứu của tác giả" (Bảng 5.4), cho thấy tiềm năng tăng thêm dư địa đầu tư nếu áp dụng mức trần tối ưu được đề xuất.

Kết quả trái ngược/Mới lạ (Counter-intuitive results/New phenomena): Phát hiện về "3 đường xu hướng" từ 2 ngưỡng nợ công là một kết quả mới lạ so với các nghiên cứu truyền thống chỉ tập trung vào một điểm ngoặt. Nó cho thấy rằng mối quan hệ giữa nợ công và tăng trưởng không chỉ là một đường cong hình chữ U đảo ngược đơn giản mà có thể phức tạp hơn với các pha tăng trưởng khác nhau trong các khoảng nợ khác nhau. Điều này cho thấy rằng việc vượt qua một ngưỡng chưa hẳn đã ngay lập tức dẫn đến suy thoái mà có thể có một "khoảng an toàn" để điều chỉnh chính sách.

So sánh với các nghiên cứu trước: Các phát hiện này vượt trội so với các nghiên cứu của Sử Đình Thành (2012) [47] với ngưỡng 75,8% GDP và Đào Văn Hùng (2016) [48] với ngưỡng 68-70% GDP, vì chúng chỉ đưa ra một ngưỡng duy nhất. Luận án hiện tại cung cấp một bức tranh chi tiết hơn về các vùng nợ an toàn và ngưỡng tối ưu, cho phép chính phủ Việt Nam "có chính sách mềm dẻo, co dãn và sẵn sàng đối biến với thực tế vay nợ theo chiều vận động tự nhiên của nền kinh tế." So với các nghiên cứu của IMF và WB thường đưa ra mức khuyến nghị chung cho các nước mới nổi (65% GDP), nghiên cứu này cung cấp các ngưỡng và trần tối ưu "phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam."

Implications đa chiều

Những phát hiện của luận án mang lại những hàm ý đa chiều và sâu rộng.

  1. Tiến bộ lý thuyết: Nghiên cứu đóng góp vào lý thuyết về nợ công và tăng trưởng kinh tế bằng cách mở rộng lý thuyết đường cong Laffer về nợ, giới thiệu mô hình đa ngưỡng và khái niệm "khoảng nợ công an toàn" cùng với "ngưỡng nợ công tối ưu." Điều này cung cấp một khuôn khổ phân tích tinh vi hơn để hiểu các động thái phi tuyến của nợ công, vượt ra ngoài các mô hình đơn giản trước đây. Nó cũng củng cố quan điểm rằng nợ công không chỉ là gánh nặng mà còn là công cụ phát triển khi được quản lý trong giới hạn tối ưu.
  2. Đổi mới phương pháp luận: Việc áp dụng thành công "mô hình tự hồi quy đa ngưỡng (Threshold regression) của Hansen (2000)" cho dữ liệu Việt Nam, kết hợp với các mô hình hồi quy phi tuyến và tuyến tính trong khoảng nợ an toàn, là một đổi mới phương pháp luận đáng kể. Cách tiếp cận này có thể được áp dụng trong các bối cảnh khác để nghiên cứu các mối quan hệ phi tuyến giữa các biến kinh tế vĩ mô, đặc biệt là trong các nền kinh tế đang phát triển có dữ liệu biến động. Việc bao gồm dữ liệu từ giai đoạn Covid-19 cũng là một điểm đổi mới, cho thấy khả năng của các mô hình trong việc xử lý các "điều kiện không bình thường."
  3. Ứng dụng thực tiễn: Nghiên cứu đưa ra các khuyến nghị cụ thể cho Việt Nam để "tăng dư địa đầu tư công thực hiện mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế xã hội." Ví dụ, bằng cách áp dụng trần nợ công tối ưu, chính phủ có thể có thêm nguồn lực để đầu tư vào cơ sở hạ tầng, vốn đang thiếu hụt trầm trọng (Việt Nam cần 25 tỷ USD/năm cho hạ tầng trong 20 năm tới). Điều này giảm áp lực cho khu vực kinh tế tư nhân và "giúp tăng trưởng kinh tế đất nước bền vững đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050."
  4. Khuyến nghị chính sách: Luận án đề xuất "khung giải pháp và một số cơ chế chính sách liên quan tới quá trình quản lý nhà nước về kinh tế, điều tiết vĩ mô trong việc xác định trần nợ công tối ưu." Các khuyến nghị này nhắm đến các cơ quan chức năng cụ thể như Văn phòng Chính phủ, Uỷ ban Giám sát Tài chính Quốc gia, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, và Ngân hàng Nhà nước. Chúng bao gồm việc điều chỉnh "chiến lược nợ công Việt Nam đến năm 2030" theo trần nợ công tối ưu đã xác định và xây dựng các "kịch bản ứng phó với cú sốc tăng trưởng kinh tế" khi nợ công đạt mức tối ưu.
  5. Điều kiện khái quát hóa (Generalizability conditions): Các kết quả của nghiên cứu này có thể được khái quát hóa cho các nền kinh tế đang phát triển khác, đặc biệt là những quốc gia có cấu trúc kinh tế và thách thức phát triển tương tự Việt Nam. Tuy nhiên, việc áp dụng cần có sự điều chỉnh theo đặc thù thể chế, bối cảnh chính trị, và dữ liệu kinh tế của từng quốc gia. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng "ngưỡng nợ công an toàn còn tùy thuộc vào chất lượng thể chế của các quốc gia," do đó, các quốc gia có "chất lượng thể chế và quản trị quốc gia tốt" sẽ có ngưỡng an toàn cao hơn.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu, dù có những đóng góp đáng kể, vẫn tồn tại một số hạn chế nhất định cần được thừa nhận một cách trung thực và khách quan.

  1. Giới hạn về dữ liệu: Mặc dù luận án đã sử dụng dữ liệu từ năm 1991-2022 và bao gồm cả giai đoạn Covid-19, việc thu thập dữ liệu về nợ công và các chỉ số kinh tế vĩ mô trong một khoảng thời gian dài và đầy đủ vẫn là một thách thức. Chất lượng và tính sẵn có của dữ liệu lịch sử có thể ảnh hưởng đến độ chính xác của các mô hình, đặc biệt là khi xác định các ngưỡng tinh tế. Hơn nữa, việc thiếu các dữ liệu định lượng cụ thể về cấu trúc thể chế hoặc các yếu tố phi kinh tế khác có thể hạn chế khả năng giải thích toàn diện các biến động của trần nợ công.
  2. Giới hạn về phương pháp luận: Mặc dù mô hình tự hồi quy đa ngưỡng của Hansen (2000) là một bước tiến lớn, nó vẫn có những giả định nhất định về phân phối và mối quan hệ giữa các biến. Các mô hình kinh tế lượng, dù phức tạp đến đâu, vẫn chỉ là sự xấp xỉ của thực tế. Ngoài ra, việc "khảo sát chuyên gia về trần nợ công" (Bảng 5.5-5.8) dựa trên một mẫu chuyên gia, do đó, tính tổng quát của những ý kiến này có thể bị giới hạn bởi quan điểm cá nhân hoặc phạm vi của nhóm được khảo sát.
  3. Điều kiện ranh giới về bối cảnh/mẫu/thời gian: Nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào bối cảnh Việt Nam, trong giai đoạn 1991-2022. Mặc dù các phát hiện có thể có tính khái quát cho các quốc gia tương tự, việc áp dụng trực tiếp các ngưỡng nợ công cụ thể của Việt Nam cho các quốc gia khác mà không có sự kiểm chứng và điều chỉnh sẽ không phù hợp do sự khác biệt về cấu trúc kinh tế, thể chế chính trị và bối cảnh phát triển. Các đề xuất chính sách tập trung vào giai đoạn 2024-2030, có thể cần được xem xét lại khi có những biến động kinh tế vĩ mô không lường trước được trong tương lai.

Chương trình nghiên cứu trong tương lai (Future Research Agenda): Dựa trên những hạn chế và khoảng trống còn lại, luận án đề xuất một chương trình nghiên cứu trong tương lai với 4-5 hướng cụ thể:

  1. Cải thiện phương pháp luận: Tiếp tục khám phá các mô hình kinh tế lượng phức tạp hơn, ví dụ như các mô hình cân bằng tổng quát động ngẫu nhiên (DSGE) hoặc các phương pháp học máy (machine learning) để dự báo và xác định ngưỡng nợ công, tích hợp thêm các yếu tố phi tài chính hoặc chính trị vào mô hình.
  2. Nghiên cứu so sánh quốc tế: Thực hiện các nghiên cứu so sánh về trần nợ công tối ưu giữa Việt Nam và các quốc gia có đặc điểm kinh tế tương đồng trong khu vực (ví dụ: các nước ASEAN) hoặc các quốc gia đang phát triển khác, sử dụng khung lý thuyết và phương pháp đa ngưỡng được phát triển trong luận án để kiểm định tính khái quát hóa và điều chỉnh các điều kiện ranh giới.
  3. Mở rộng phạm vi dữ liệu: Tập trung vào dữ liệu cấp ngành hoặc cấp địa phương để đánh giá tác động của nợ công đến các khu vực cụ thể của nền kinh tế, hoặc phân tích sâu hơn về cấu trúc nợ (nợ trong nước, nợ nước ngoài, nợ chính phủ, nợ doanh nghiệp nhà nước) và ảnh hưởng của chúng.
  4. Đánh giá định lượng chất lượng thể chế: Phát triển các chỉ số định lượng hoặc phương pháp để đo lường "chất lượng thể chế và quản trị quốc gia" một cách khách quan hơn, sau đó tích hợp các chỉ số này vào mô hình xác định trần nợ công để hiểu rõ hơn cách thể chế tác động đến khả năng chịu đựng nợ của một quốc gia.
  5. Phân tích chính sách thực nghiệm sâu hơn: Thực hiện các nghiên cứu định tính và định lượng sâu hơn về các cơ chế và quy trình thực hiện chính sách nợ công, bao gồm việc đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý nợ cụ thể và khả năng thích ứng của chính sách với các biến động kinh tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án "Trần nợ công ở Việt Nam" của Nguyễn Thanh Bình Trần được kỳ vọng sẽ tạo ra tác động và ảnh hưởng đáng kể trên nhiều bình diện: học thuật, ngành công nghiệp, chính sách và xã hội, cả trong nước và quốc tế.

  • Tác động học thuật: Nghiên cứu này đóng góp một khuôn khổ lý thuyết và phương pháp luận mới về xác định trần nợ công đa ngưỡng, vượt qua các hạn chế của các mô hình đơn ngưỡng truyền thống. Điều này dự kiến sẽ thu hút sự quan tâm lớn từ cộng đồng học thuật, đặc biệt là các nhà nghiên cứu về tài chính công và kinh tế vĩ mô ở các nước đang phát triển. Các khái niệm như "khoảng nợ công an toàn," "ngưỡng nợ công tối ưu" và "nguyên lý khoảng cách kép" sẽ trở thành tài liệu tham khảo quan trọng. Luận án có tiềm năng được trích dẫn rộng rãi (ước tính hàng chục đến hàng trăm trích dẫn trong 5-10 năm tới) trong các nghiên cứu về quản lý nợ công, kinh tế phát triển và chính sách tài khóa, đặc biệt là trong bối cảnh các quốc gia đang tìm cách cân bằng giữa đầu tư công và bền vững nợ.

  • Chuyển đổi ngành công nghiệp: Mặc dù trực tiếp liên quan đến chính sách công, các phát hiện của luận án có ảnh hưởng gián tiếp nhưng sâu sắc đến nhiều lĩnh vực kinh tế. Việc xác định trần nợ công tối ưu sẽ "tăng dư địa đầu tư công," đặc biệt là trong lĩnh vực phát triển cơ sở hạ tầng. Điều này sẽ tạo ra cơ hội lớn cho các ngành xây dựng, vật liệu, giao thông vận tải và năng lượng. Ước tính Việt Nam cần đầu tư 25 tỷ USD/năm trong 20 năm tới cho hạ tầng; việc quản lý nợ công hiệu quả có thể giải phóng hàng tỷ USD vốn đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng các ngành này và tạo ra hàng triệu việc làm. Ngoài ra, sự ổn định tài chính vĩ mô từ quản lý nợ hiệu quả sẽ giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư tư nhân, khuyến khích dòng vốn FDI và đầu tư trong nước, đặc biệt vào các lĩnh vực ưu tiên như công nghệ cao và sản xuất.

  • Ảnh hưởng chính sách: Luận án cung cấp "các khuyến nghị cụ thể mang tính chất thực hiện khả thi" cho các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam, bao gồm Văn phòng Chính phủ, Uỷ ban Giám sát Tài chính Quốc gia, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, và Ngân hàng Nhà nước. Các đề xuất về "trần nợ công tối ưu cho Việt Nam đến năm 2030" và "khung giải pháp và một số cơ chế chính sách" sẽ trực tiếp thông tin cho việc sửa đổi và ban hành Chiến lược nợ công quốc gia. Ví dụ, sự chênh lệch giữa trần nợ công hiện hành và trần nợ công tối ưu được đề xuất (Bảng 5.4) có thể là cơ sở để điều chỉnh linh hoạt các giới hạn vay nợ, đảm bảo "an ninh tài chính quốc gia" đồng thời "thực hiện mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế xã hội." Tác động chính sách có thể được định lượng qua việc tăng tỷ lệ đầu tư công trong GDP hoặc giảm chi phí vay nợ của chính phủ.

  • Lợi ích xã hội: Thông qua việc hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững và đầu tư vào cơ sở hạ tầng, luận án góp phần mang lại nhiều lợi ích xã hội. Cơ sở hạ tầng tốt hơn (mục tiêu 5000 km đường cao tốc đến 2030) sẽ cải thiện giao thông, giảm chi phí logistics, tăng cường kết nối khu vực, và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Ổn định kinh tế vĩ mô và tăng trưởng bền vững sẽ giúp tạo việc làm, giảm nghèo, và cải thiện phúc lợi xã hội. Việc quản lý nợ công hiệu quả cũng sẽ giảm rủi ro khủng hoảng tài chính, bảo vệ người dân khỏi các cú sốc kinh tế và đảm bảo các dịch vụ công thiết yếu.

  • Tính liên quan quốc tế: Khuôn khổ phương pháp luận và các khái niệm được phát triển trong luận án có "tính liên quan quốc tế" cao. Nhiều quốc gia đang phát triển khác đang phải đối mặt với thách thức tương tự trong việc quản lý nợ công để tài trợ cho phát triển. Nghiên cứu này có thể đóng vai trò là một mô hình hoặc tài liệu tham khảo cho họ trong việc thiết kế các chiến lược quản lý nợ công dựa trên dữ liệu cụ thể của quốc gia và các phương pháp đa ngưỡng. Đặc biệt, việc tích hợp dữ liệu từ giai đoạn Covid-19 làm tăng tính phù hợp của nghiên cứu trong việc đối phó với các cú sốc toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu "Trần nợ công ở Việt Nam" mang lại lợi ích cụ thể và định lượng được cho một loạt đối tượng khác nhau:

  • Các nghiên cứu sinh tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án cung cấp một khuôn khổ lý thuyết và phương pháp luận tiên tiến để nghiên cứu các mối quan hệ phi tuyến tính trong kinh tế vĩ mô, đặc biệt là trong lĩnh vực tài chính công và quản lý nợ. Các nghiên cứu sinh có thể tham khảo "khung lý thuyết xác định trần nợ công của tác giả," "mô hình tự hồi quy đa ngưỡng của Hansen (2000)," và phương pháp phân tích "khoảng nợ công an toàn" để "xác định research gap" và phát triển các đề tài mới cho luận án của mình. Các đóng góp khái niệm về trần nợ công tối ưu, khoảng nợ công an toàn, và ngưỡng nợ công chịu đựng cũng làm phong phú thêm cơ sở lý luận cho các nghiên cứu tương lai.

  • Các học giả cao cấp (Senior academics): Nghiên cứu này mở ra "3+ new research streams" bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ đa ngưỡng của nợ công và tăng trưởng. Các học giả có thể xây dựng trên nền tảng này để kiểm tra tính hiệu lực của mô hình ở các quốc gia khác, mở rộng các biến kiểm soát, hoặc tích hợp các yếu tố chính trị-xã hội vào mô hình. Việc "extend/challenge specific theories" (như lý thuyết đường cong Laffer về nợ) thông qua mô hình đa ngưỡng cung cấp một góc nhìn mới mẻ và phức tạp hơn về động thái nợ công, kích thích các cuộc tranh luận và nghiên cứu sâu hơn trong cộng đồng khoa học kinh tế.

  • Bộ phận R&D ngành công nghiệp (Industry R&D): Mặc dù không trực tiếp, nhưng việc "đề xuất trần nợ công tối ưu và giải pháp áp dụng" sẽ có tác động đáng kể đến các ngành công nghiệp phụ thuộc vào đầu tư công, đặc biệt là xây dựng, năng lượng và giao thông. Các công ty trong các lĩnh vực này có thể sử dụng các "practical applications" từ luận án để dự báo chính sách đầu tư công của chính phủ, lập kế hoạch kinh doanh và chiến lược đầu tư dài hạn. Ví dụ, nếu trần nợ công tối ưu cho phép tăng thêm 1-2% GDP dư địa đầu tư, điều đó có thể tương đương với hàng tỷ USD vốn cho các dự án hạ tầng, tạo ra hàng ngàn việc làm và cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp.

  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Đây là đối tượng hưởng lợi trực tiếp và quan trọng nhất. Luận án cung cấp "evidence-based recommendations" và "implementation pathway" cụ thể cho việc xác định và áp dụng trần nợ công tối ưu cho Việt Nam giai đoạn 2024-2030. Các cơ quan như Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Uỷ ban Giám sát Tài chính Quốc gia sẽ có cơ sở khoa học vững chắc để "điều tiết quản lý Nhà nước về kinh tế, tạo đà dư địa để Việt Nam đầu tư cho phát triển kết cấu hạ tầng," đồng thời "đảm bảo an ninh tài chính quốc gia." Việc định lượng "khoảng nợ công an toàn" và "ngưỡng nợ công tối ưu" cung cấp các công cụ cụ thể để đưa ra "các chính sách mềm dẻo, co dãn và sẵn sàng đối biến với thực tế vay nợ."

  • Lợi ích định lượng được:

    • Tăng dư địa đầu tư công: Luận án có thể giúp tăng "tổng tiền chênh lệch trần nợ công theo quy định và trần nợ công tối ưu" (Bảng 5.4), có thể là hàng nghìn tỷ VND, mở ra không gian tài khóa lớn hơn cho các mục tiêu phát triển.
    • Ổn định kinh tế vĩ mô: Giảm thiểu rủi ro vỡ nợ, tránh được các bài học của Hy Lạp (tỷ lệ nợ 152% GDP) hoặc Italia (120% GDP), duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định (dự kiến 6.5%-7.5% năm 2023).
    • Đẩy nhanh phát triển hạ tầng: Hỗ trợ mục tiêu "phát triển 5000 km đường cao tốc vào năm 2030" và "trên 9000 km vào năm 2050," cải thiện đáng kể thứ hạng cơ sở hạ tầng của Việt Nam (hiện là 77/141 quốc gia).

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? (name theory extended) Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng lý thuyết "đường cong Laffer nợ" (Debt Laffer Curve) bằng cách giới thiệu mô hình đa ngưỡng cho mối quan hệ giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế. Thay vì một điểm ngoặt duy nhất như trong các diễn giải truyền thống, luận án phát hiện ra "2 ngưỡng nợ công mà tại các điểm ngưỡng đó tạo ra quy luật khác nhau được thiết lập từ 2 điểm ngưỡng ấy và tạo ra được 3 đường xu hướng về mối quan hệ của nợ công và tăng trưởng kinh tế." Điều này không chỉ cung cấp một bức tranh chi tiết và linh hoạt hơn về các pha tác động của nợ công mà còn định nghĩa rõ ràng các khái niệm như "khoảng nợ công an toàn," "ngưỡng nợ công tối ưu," và "ngưỡng nợ công chịu đựng," làm phong phú thêm cơ sở lý luận về quản lý nợ công trong điều kiện kinh tế biến động.

  2. Đổi mới phương pháp luận là gì? (compare với 2+ prior studies) Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở việc áp dụng kết hợp "mô hình tự hồi quy đa ngưỡng (Threshold regression) của Hansen (2000)" cùng với mô hình hồi quy phi tuyến và mô hình hồi quy tuyến tính trong khoảng nợ công an toàn, sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian của Việt Nam từ 1991-2022, bao gồm cả giai đoạn bất thường do đại dịch Covid-19.

    • So với các nghiên cứu trước đây về Việt Nam của Sử Đình Thành (2012) [47] và Đào Văn Hùng (2016) [48], vốn chỉ sử dụng phương pháp hồi quy đơn ngưỡng để xác định một điểm ngưỡng duy nhất (ví dụ, 75,8% GDP và 68-70% GDP tương ứng), luận án này đã vượt trội bằng cách xác định "2 ngưỡng nợ công" tạo ra "3 đường xu hướng." Điều này cho phép phân tích sâu hơn về tính mềm dẻo của trần nợ công và các kịch bản chính sách ứng phó khác nhau.
    • So với nghiên cứu của Lisa Drankes, Thomas, R. Craigwell & K. Greenidge (2012) [21] cho khu vực Caribbean, dù cũng sử dụng hồi quy ngưỡng để xác định các khoảng nợ (tối ưu, an toàn, chịu đựng), nghiên cứu của Drankes được thực hiện cho một nhóm quốc gia và không chuyên biệt cho Việt Nam. Luận án hiện tại tập trung vào dữ liệu và bối cảnh cụ thể của Việt Nam, cung cấp các ngưỡng và khuyến nghị phù hợp hơn. Hơn nữa, luận án hiện tại còn tích hợp dữ liệu trong "điều kiện không bình thường (khi có Covid-19 hoặc diễn biến khác ở thực tiễn)," một khía cạnh mà nhiều nghiên cứu trước đó bỏ qua.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là gì? (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất có thể là sự tồn tại của "3 đường xu hướng về mối quan hệ của nợ công và tăng trưởng kinh tế" được thiết lập từ "2 điểm ngưỡng nợ công" thay vì một mối quan hệ phi tuyến đơn giản hình chữ U đảo ngược. Điều này ngụ ý rằng, sau khi vượt qua ngưỡng đầu tiên, nền kinh tế không nhất thiết ngay lập tức suy thoái mà có thể duy trì tăng trưởng ổn định trong một "khoảng nợ công an toàn" nhất định, miễn là các yếu tố khác được quản lý tốt. Phát hiện này thách thức quan niệm phổ biến về một điểm "ngưỡng cứng" và thay vào đó đề xuất một "trần mềm dẻo" hơn. Mặc dù các số liệu cụ thể cho từng ngưỡng chưa được cung cấp trong phần tóm tắt, việc Bảng 4.4 báo cáo "Tổng hợp kết quả kiểm định biến ngưỡng" và Hình 4.10 "Biểu đồ ngưỡng nợ công" cùng Hình 4.11 "Đường xu hướng ngưỡng nợ công trong khoảng 50-64% GDP" và Hình 4.12 "Đường xu hướng ngưỡng nợ công >64% GDP" cho thấy bằng chứng định lượng về sự thay đổi của các đường xu hướng này.

  4. Giao thức sao chép (Replication protocol) có được cung cấp không? Mặc dù luận án không trực tiếp nêu "giao thức sao chép," nhưng các chi tiết về phương pháp nghiên cứu được mô tả rất rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu khác có khả năng tái tạo một phần hoặc toàn bộ nghiên cứu. Cụ thể:

    • Nguồn dữ liệu: "Dữ liệu nghiên cứu của Việt Nam liên quan đến trần nợ công được tổng hợp từ nhiều nguồn dữ liệu như: từ các Bộ (Tài chính; Kế hoạch và Đầu tư); Ngân hàng thế giới; Quỹ tiền tệ quốc tế và Niên giám thống kê."
    • Phạm vi thời gian: "Thu thập dữ liệu từ 1991-2022."
    • Phần mềm: "chạy định lượng trong điều kiện bình thường và cả trong điều kiện những năm chịu ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch Covid-19 (năm 2020, 2021) trên phần mềm Stata."
    • Mô hình: "Mô hình tự hồi quy đa ngưỡng (Threshold regression) khoảng cách kép của Hansen," "Mô hình hồi quy phi tuyến," "Mô hình xác định tăng trưởng kinh tế trong ngưỡng nợ công tối ưu (hồi quy tuyến tính trong khoảng nợ công an toàn)," và "mô hình hồi quy dự báo của Martin Plodt và Claire Reicher (2014)." Các thông tin này đủ chi tiết để một nhà nghiên cứu có kinh nghiệm có thể tái tạo các phân tích định lượng chính và kiểm tra tính vững chắc của các kết quả. Đối với phần định tính, việc mô tả đối tượng khảo sát và quy trình phỏng vấn cũng giúp ích cho việc tái tạo các bước thu thập dữ liệu sơ cấp.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm có được phác thảo không? Luận án không trực tiếp phác thảo một "chương trình nghiên cứu 10 năm" theo đúng nghĩa, nhưng nó đã đề xuất "Future research agenda" (Agenda nghiên cứu trong tương lai) bao gồm các hướng nghiên cứu cụ thể mà có thể là nền tảng cho một chương trình dài hạn. Các hướng này bao gồm:

    • Cải thiện phương pháp luận với các mô hình phức tạp hơn (DSGE, Machine Learning).
    • Thực hiện nghiên cứu so sánh quốc tế.
    • Mở rộng phạm vi dữ liệu xuống cấp ngành/địa phương hoặc phân tích cấu trúc nợ.
    • Đánh giá định lượng chất lượng thể chế và tích hợp vào mô hình.
    • Phân tích chính sách thực nghiệm sâu hơn. Những đề xuất này cung cấp một lộ trình rõ ràng cho các nghiên cứu tiếp theo trong vòng 5-10 năm tới, hướng tới việc hiểu sâu hơn về quản lý nợ công và tác động của nó.

Kết luận

Luận án "Trần nợ công ở Việt Nam" là một công trình nghiên cứu khoa học sâu sắc và có giá trị thực tiễn cao, mang lại nhiều đóng góp cụ thể và đột phá.

  1. Xây dựng Khung lý thuyết Đa ngưỡng: Luận án đã xây dựng thành công một khung lý thuyết mới để xác định trần nợ công cho quốc gia, bổ sung các khái niệm cốt lõi như "trần nợ công tối ưu," "khoảng nợ công an toàn," và "ngưỡng nợ công chịu đựng."
  2. Đổi mới Phương pháp luận với Mô hình Đa ngưỡng: Nghiên cứu đã tiên phong áp dụng "mô hình tự hồi quy đa ngưỡng (Threshold regression) của Hansen (2000)" trên phần mềm Stata để xác định "2 ngưỡng nợ công" cho Việt Nam, từ đó tạo ra "3 đường xu hướng" khác nhau trong mối quan hệ giữa nợ công và tăng trưởng kinh tế. Điều này vượt trội so với các nghiên cứu đơn ngưỡng trước đây (ví dụ: Sử Đình Thành (2012) [47], Đào Văn Hùng (2016) [48]).
  3. Cung cấp Trần nợ công tối ưu và Khoảng nợ an toàn cho Việt Nam: Dựa trên bằng chứng thực nghiệm từ dữ liệu 1991-2022 (bao gồm cả giai đoạn Covid-19), luận án đã xác định được "trần nợ công tối ưu" và "khoảng nợ công an toàn" cụ thể cho Việt Nam, cung cấp một cơ sở khoa học vững chắc để hoạch định chính sách cho giai đoạn 2024-2030.
  4. Đề xuất Giải pháp và Chính sách Thực tiễn: Luận án đưa ra "khung giải pháp và một số cơ chế chính sách liên quan tới quá trình quản lý nhà nước về kinh tế, điều tiết vĩ mô" nhằm áp dụng trần nợ công tối ưu. Các khuyến nghị này nhắm đến các cơ quan có thẩm quyền như Bộ Tài chính và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, với mục tiêu tăng dư địa đầu tư công và đảm bảo an ninh tài chính quốc gia.
  5. Mở rộng Dư địa Đầu tư và Thúc đẩy Tăng trưởng Kinh tế: Bằng cách xác định trần nợ công tối ưu, luận án tạo tiền đề để Việt Nam có thể "tăng thêm dư địa thực hiện mục tiêu đầu tư phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng quốc gia" và các mục tiêu vĩ mô khác đã được xác định trong "kế hoạch, chương trình hành động phát triển kinh tế xã hội đến năm 2030, tầm nhìn năm 2050." Điều này hứa hẹn mang lại "tăng trưởng phát triển kinh tế tích cực với “cú sốc” đột phá thay đổi diện mạo quốc gia."

Nghiên cứu này là một bước tiến quan trọng trong việc thúc đẩy paradigm trong lĩnh vực tài chính công, chuyển từ cách tiếp cận cứng nhắc sang một mô hình quản lý nợ linh hoạt, đa ngưỡng và bối cảnh hóa. Các phát hiện về hai ngưỡng nợ công tạo ra ba đường xu hướng cho thấy sự phức tạp và mềm dẻo trong mối quan hệ giữa nợ công và tăng trưởng, cung cấp bằng chứng cho một "trần mềm dẻo" mà các nhà hoạch định chính sách có thể vận dụng.

Luận án đã mở ra ít nhất ba luồng nghiên cứu mới: (1) Nghiên cứu chuyên sâu về tác động của chất lượng thể chế lên các ngưỡng nợ công tối ưu; (2) Phân tích so sánh các mô hình đa ngưỡng này giữa các nền kinh tế đang phát triển có đặc điểm tương đồng; và (3) Khám phá các phương pháp định lượng nâng cao (ví dụ: học máy) để dự báo và tối ưu hóa trần nợ công trong bối cảnh các cú sốc kinh tế toàn cầu.

Về tính liên quan toàn cầu, các phương pháp và kết quả của luận án có thể phục vụ như một khuôn mẫu cho các quốc gia đang phát triển khác, vốn đang phải vật lộn với việc cân bằng giữa nhu cầu tài trợ cho phát triển và duy trì bền vững nợ. Các quốc gia như Ấn Độ (nghiên cứu của Bal & Rath (2014) [4]), các nước khu vực Caribbean (Lisa Drankes và cộng sự (2012) [21]) hay các nước châu Phi có thể tham khảo cách tiếp cận này để xác định trần nợ công tối ưu phù hợp với điều kiện của mình.

Di sản của luận án có thể được đo lường bằng: (1) Việc các khuyến nghị chính sách được Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan của Việt Nam áp dụng, dẫn đến "tăng dư địa đầu tư công" và ổn định tài chính vĩ mô; (2) Số lượng trích dẫn học thuật từ các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước; và (3) Cải thiện định lượng trong các chỉ số phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam đến năm 2030, như tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người và chất lượng cơ sở hạ tầng, góp phần vào mục tiêu "thay đổi diện mạo quốc gia."