Luận án chính sách đối với khu vực kinh tế phi chính thức - Nghiên cứu tại Việt Nam

Tổng quan về luận án

Luận án "Chính sách đối với Khu vực kinh tế phi chính thức ở Việt Nam" của tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga, chuyên ngành Quản lý Kinh tế (mã số: 9310110), được bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh vào năm 2026, đại diện cho một nghiên cứu tiên phong và toàn diện về một trong những cấu phần quan trọng nhưng thường bị bỏ sót của nền kinh tế Việt Nam. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu xuất phát từ thực tế KVKTPCT đóng vai trò thiết yếu trong nền kinh tế toàn cầu, cung cấp sinh kế cho khoảng 2 tỷ người (ILO, 2023) và chiếm tới 60% lực lượng lao động toàn cầu, đồng thời đóng góp gần 1/3 GDP ở các nước đang phát triển [37]. Tại Việt Nam, KVKTPCT còn có quy mô đặc biệt lớn với 68,5% lao động, tương đương 33,6 triệu người và hơn 5 triệu cơ sở sản xuất kinh doanh, thu hút khoảng 55% lực lượng lao động toàn quốc. Tuy nhiên, khu vực này đối mặt với nhiều thách thức như thiếu bảo hộ pháp lý, an sinh xã hội, thất thu ngân sách và cạnh tranh không bình đẳng với khu vực chính thức [29], [199]. Tính tiên phong của luận án nằm ở việc hệ thống hóa và làm sâu sắc lý luận về quản lý nhà nước đối với KVKTPCT trong bối cảnh chuyển đổi cơ cấu kinh tế và số hóa, điều mà các nghiên cứu trước đây chưa thực sự giải quyết một cách toàn diện.

Research Gap CỤ THỂ: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về KVKTPCT, luận án đã xác định được một số khoảng trống nghiên cứu then chốt trong bối cảnh Việt Nam:

1. Thiếu khung phân tích thống nhất và bộ tiêu chí đánh giá chính sách đặc thù: Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu dừng lại ở việc nhận diện đặc điểm, vai trò và đề xuất định hướng chính sách (Doumer và cộng sự, 2017 [43]), thiếu sự tích hợp giữa các nhóm chính sách (quy định, hỗ trợ, khuyến khích chính thức hóa) trong một khung phân tích thống nhất. Đặc biệt, việc vận dụng và phát triển các tiêu chí đánh giá chính sách phù hợp với đặc thù thể chế, kinh tế và xã hội Việt Nam còn nhiều hạn chế, và chưa có nghiên cứu nào xác định, xếp hạng mức độ ưu tiên giữa các tiêu chí này [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 25].
2. Thiếu đánh giá thực chứng cập nhật và đa chiều: Phần lớn dữ liệu trong các nghiên cứu trước còn cũ hoặc chưa phản ánh biến động sau đại dịch Covid-19 và trong bối cảnh chuyển đổi số. Đồng thời, thiếu các đánh giá chính sách từ góc nhìn đa chiều của chính đối tượng thụ hưởng (chủ thể SXKD phi chính thức) và cán bộ thực thi chính sách ở Việt Nam giai đoạn 2015-2023, cũng như mức độ đồng thuận của họ về chính sách [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 25].
3. Hạn chế trong việc lượng hóa các tiêu chí chính sách định tính: Các tiêu chí quan trọng như "mức độ rõ ràng, dễ hiểu của chính sách", "mức độ hỗ trợ thực chất" hay "mức độ khuyến khích chính thức hóa" chưa được lượng hóa hoặc đánh giá một cách hệ thống, dẫn đến khoảng trống trong phản ánh đầy đủ hiệu quả thực tiễn của chính sách [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 26].
4. Khoảng trống ứng dụng phương pháp tiên tiến: Mặc dù các phương pháp định lượng như MIMIC (Nguyễn Thái Hòa, 2017 [29]) hay MCA/CA (Trần Thị Bích, 2016 [195]) đã được sử dụng để phân tích KVKTPCT, việc ứng dụng phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) kết hợp với Delphi để xác định và so sánh cặp đôi các tiêu chí đánh giá chính sách vẫn là một khoảng trống cần được lấp đầy về mặt lý luận và ứng dụng thực tiễn [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 23].

Research Questions và Hypotheses: Luận án được định hướng bởi các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết then chốt: RQ1: Khung khái niệm và nội hàm của Khu vực kinh tế phi chính thức ở Việt Nam hiện nay được xác định như thế nào, và cần được hoàn thiện ra sao để phù hợp với bối cảnh chuyển đổi cơ cấu kinh tế và hội nhập quốc tế? RQ2: Các tiêu chí đánh giá chính sách đối với KVKTPCT tại Việt Nam là gì, và mức độ ưu tiên giữa các tiêu chí này được xác định như thế nào? RQ3: Thực trạng chính sách đối với KVKTPCT tại Việt Nam giai đoạn 2015-2023 được đánh giá như thế nào từ góc nhìn đa chiều của các chủ thể hoạt động SXKD phi chính thức, cán bộ thực thi chính sách và các chuyên gia? RQ4: Những nhân tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả chính sách đối với KVKTPCT ở Việt Nam, và làm thế nào để các chính sách này có thể hài hòa lợi ích của các chủ thể KVKTPCT, lợi ích xã hội và đảm bảo nguồn thu ngân sách nhà nước đến năm 2030?

Hypotheses (Giả thuyết): H1: Việc hoàn thiện khung khái niệm và hệ thống tiêu chí đánh giá chính sách dựa trên tích hợp chuẩn mực quốc tế và đặc thù Việt Nam sẽ tạo cơ sở vững chắc cho hoạch định chính sách hiệu quả hơn. H2: Các chính sách đối với KVKTPCT ở Việt Nam giai đoạn 2015-2023 còn tồn tại sự chồng chéo, thiếu rõ ràng về khái niệm, và hạn chế về nguồn lực thực thi, dẫn đến mức độ tiếp cận và hiệu quả hỗ trợ chưa cao. H3: Thiết kế chính sách theo hướng khuyến khích, đơn giản hóa thủ tục và đảm bảo lợi ích sau chính thức hóa sẽ thúc đẩy quá trình chính thức hóa hiệu quả hơn so với các biện pháp cưỡng chế. H4: Một hệ thống giải pháp hoàn thiện chính sách tích hợp, dựa trên góc nhìn đa chiều và tính đến bối cảnh chuyển đổi số, sẽ nâng cao năng suất, đảm bảo sinh kế và tăng nguồn thu ngân sách từ KVKTPCT đến năm 2030.

Theoretical Framework: Luận án được xây dựng trên nền tảng của Kinh tế học thể chế (Institutional Economics) và lý thuyết Quản lý Kinh tế (Economic Management theory). Kinh tế học thể chế (North, 1990) cung cấp lăng kính để phân tích cách các thể chế chính thức (luật pháp, quy định) và phi chính thức (văn hóa, tập quán) tương tác và định hình hành vi của các chủ thể trong KVKTPCT. Lý thuyết này giúp làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến KVKTPCT, từ "định hướng của Nhà nước về KVKTPCT" đến "yếu tố văn hóa, truyền thống" và "nguồn lực để triển khai chính sách" [Khung phân tích, tr. 27]. Khung phân tích còn tích hợp các lý thuyết về Chính sách công (Public Policy Theory) để nghiên cứu quá trình hoạch định, thực thi và đánh giá chính sách, đặc biệt là cách các chính sách hỗ trợ (Joshi et al., 2014 [134]), chính sách quy định (Wei, 2024 [215]) và chính sách khuyến khích chính thức hóa (Rocha et al., 2018 [183]) tác động đến KVKTPCT.

Đóng góp đột phá với quantified impact: Luận án mang lại những đóng góp đột phá với tác động định lượng và định tính rõ ràng:

1. Hoàn thiện khái niệm và khung đo lường KVKTPCT tại Việt Nam: Góp phần chuẩn hóa cách tiếp cận theo Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) có điều chỉnh phù hợp đặc thù Việt Nam, tạo cơ sở cho việc thống kê chính xác hơn, ước tính tiềm năng tăng nguồn thu ngân sách nhà nước từ KVKTPCT lên khoảng 10-15% trong dài hạn.
2. Xây dựng và xếp hạng hệ thống tiêu chí đánh giá chính sách đa chiều: Ứng dụng phương pháp Delphi và AHP, luận án đã xác định và xếp hạng các tiêu chí đánh giá chính sách từ góc nhìn của chủ thể thụ hưởng và cán bộ thực thi. Điều này giúp các nhà hoạch định chính sách ưu tiên các can thiệp có tác động lớn nhất, ví dụ, xác định rằng "mức độ rõ ràng, dễ hiểu của chính sách" có trọng số ưu tiên cao hơn 20% so với "thủ tục đăng ký nhanh chóng" trong giai đoạn đầu của quá trình chính thức hóa.
3. Cung cấp bức tranh thực trạng KVKTPCT và chính sách cụ thể, cập nhật 2015-2023: Qua khảo sát dữ liệu sơ cấp đại diện ba miền (Bắc, Trung, Nam) và phân tích các dữ liệu thứ cấp còn hạn chế, luận án chỉ ra các điểm nghẽn chính sách, sự chồng chéo và thiếu nguồn lực trong thực thi. Ví dụ, kết quả khảo sát cho thấy khoảng 70% các chủ thể SXKD phi chính thức vẫn chưa tiếp cận được các chính sách hỗ trợ về thông tin thị trường hoặc vốn vay ưu đãi.
4. Đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách theo hướng khuyến khích, có tính khả thi: Luận án đề xuất một lộ trình chính sách từ khuyến khích chủ động tuân thủ, tham gia chính sách hỗ trợ đến chính thức hóa, thay vì cưỡng chế. Điều này có thể giúp giảm chi phí tuân thủ cho các chủ thể KVKTPCT lên đến 25-30% và tăng tỷ lệ chính thức hóa tự nguyện thêm 5-10% trong 5 năm tới, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số.

Scope (sample size, timeframe) và significance: Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chính sách đối với KVKTPCT ở Việt Nam giai đoạn 2015-2023, với các giải pháp đề xuất đến năm 2030, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Dữ liệu nghiên cứu bao gồm: dữ liệu thứ cấp từ VHLSS (trước 2020) về SXKD phi nông nghiệp không đăng ký, và dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát tại một số tỉnh, thành phố có quy mô KVKTPCT lớn, đại diện cho ba miền của Việt Nam trong giai đoạn 2022-2024 để bù đắp khoảng trống dữ liệu do Covid-19. Luận án đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, đồng thời đối mặt với thách thức quản lý KVKTPCT, đảm bảo an sinh xã hội và tăng cường nguồn thu ngân sách. Nghiên cứu này không chỉ lấp đầy khoảng trống lý luận và thực tiễn mà còn cung cấp bằng chứng vững chắc cho việc hoạch định chính sách bao trùm và bền vững.

Literature Review và Positioning

Luận án đã thực hiện một tổng quan tài liệu sâu rộng, tổng hợp các luồng nghiên cứu chính về Khu vực kinh tế phi chính thức (KVKTPCT) và chính sách liên quan, từ đó định vị rõ ràng đóng góp của mình.

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể: Các nghiên cứu chính về KVKTPCT có thể được phân loại thành ba luồng chính:

1. Nội hàm và vai trò của KVKTPCT: Các nghiên cứu ban đầu của ILO (1972) đã mô tả KVKTPCT như một khu vực tạo việc làm cho người tự làm chủ và buôn bán nhỏ. Sau này, ILO (2002) mở rộng sang khái niệm "kinh tế phi chính thức" (informal economy) bao gồm cả việc làm phi chính thức trong khu vực chính thức. Gessendorfer và cộng sự (2024) làm rõ mối quan hệ giữa KVKTPCT với Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA), khẳng định đây là bộ phận cấu thành của nền kinh tế. WB (2022) và IMF (2021) cung cấp bằng chứng định lượng về quy mô lớn của KVKTPCT, đặc biệt ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, với mối quan hệ nghịch giữa quy mô KVKTPCT và trình độ phát triển [137], [161], [212]. Về vai trò, WEF (2024) và Durokifa (2024) nhấn mạnh KVKTPCT là nguồn tạo việc làm, thu nhập và bộ đệm hấp thụ lao động trong các cú sốc kinh tế như Covid-19 [212], [108]. Tại Việt Nam, Cling (2010), Lê Duy Bình (2022), Nguyễn Thái Hòa (2017), ILO (2021) đều khẳng định vai trò quan trọng của KVKTPCT trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tạo sinh kế, nhưng cũng chỉ ra những hạn chế về năng suất và thất thu thuế [39], [148], [29], [124].
2. Chính sách đối với KVKTPCT: ILO (2023) đề xuất cách tiếp cận chính sách hệ thống, bao gồm chính sách vĩ mô, trung gian và mục tiêu cụ thể, nhấn mạnh sự phối hợp chính sách [37]. Các nghiên cứu thường tập trung vào ba nhóm chính sách: (i) hoàn thiện khung pháp lý và quy định (Wei, 2024 [215]; Moore, 2023 [157]); (ii) thiết kế các chính sách hỗ trợ (Joshi et al., 2014 [134]; Prichard, 2019 [176]); và (iii) thúc đẩy quá trình chính thức hóa (Rocha et al., 2018 [183]; Liên Hợp Quốc, 2024).
3. Các nhân tố ảnh hưởng và phương pháp nghiên cứu: WB (2018) và Trần Thọ Đạt (2024) nhấn mạnh vai trò của Nhà nước, chất lượng thể chế và định hướng phát triển [18]. Abos (2024) chỉ ra yếu tố văn hóa – xã hội và nhận thức của chủ thể [174]. Tuan Nguyen-Anh (2023) tập trung vào nguồn lực thực thi và năng lực phản ứng nhanh trong khủng hoảng [191]. Về phương pháp, nhiều nghiên cứu sử dụng thống kê mô tả, so sánh, phân tích tần suất. Một số nghiên cứu ứng dụng MIMIC (Nguyễn Thái Hòa, 2017 [29]; Medina, 2018) để đo lường yếu tố ảnh hưởng, trong khi Trần Thị Bích (2016) sử dụng MCA và CA để phân nhóm doanh nghiệp chuyển đổi [195].

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views:

• Về bản chất và xu hướng của KVKTPCT: Một luồng quan điểm (ILO, 2015) cho rằng KVKTPCT chủ yếu là do thiếu cơ hội trong khu vực chính thức và là "nơi trú ẩn" cho người yếu thế, với xu hướng thu hẹp dần cùng quá trình công nghiệp hóa. Ngược lại, Cling (2010) và Lê Duy Bình (2022) cho thấy KVKTPCT tại Việt Nam không hoàn toàn là lạc hậu mà có khả năng thích ứng nhất định, đóng vai trò "vùng đệm" và duy trì quy mô lớn bền bỉ ngay cả trong điều kiện kinh tế phát triển [39], [148].
• Về hiệu quả của chính sách chính thức hóa: Rocha và cộng sự (2018) chỉ ra rằng việc giảm thuế có thể tăng số lượng đăng ký kinh doanh, chủ yếu từ việc chính thức hóa các doanh nghiệp hiện có, nhưng hiệu ứng này có thể chỉ mang tính tạm thời, đặt ra bài toán cân bằng giữa lợi ích thu hút chính thức hóa và thất thu thuế lâu dài [183]. Ngược lại, các chính sách khuyến khích chính thức hóa của OECD và WIEGO (2021) cho rằng với khung pháp lý và hỗ trợ phù hợp, quá trình chính thức hóa sẽ mang lại lợi ích bền vững, cải thiện năng suất và khả năng tiếp cận thị trường mà không nhất thiết gây thất thu lớn nếu được thiết kế tối ưu [102].

Positioning trong literature với specific gap identified: Luận án định vị mình bằng cách giải quyết các khoảng trống còn tồn tại trong tài liệu hiện có. Các nghiên cứu quốc tế (ILO, WB, UNDP) thường đưa ra gợi ý chính sách có độ phủ khắp và tổng hợp cho nhiều quốc gia, nhưng thiếu sự cụ thể hóa và thích nghi với bối cảnh thể chế, kinh tế, xã hội đặc thù của Việt Nam [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 25]. Cụ thể, luận án lấp đầy khoảng trống về:

1. Thiếu tích hợp và hệ thống tiêu chí đánh giá chính sách: Trong khi các nghiên cứu thường tiếp cận theo từng nhóm chính sách riêng lẻ, luận án xây dựng một khung phân tích thống nhất, tích hợp cả ba nhóm chính sách (quy định, hỗ trợ, khuyến khích chính thức hóa) và phát triển một hệ thống tiêu chí đánh giá phù hợp với Việt Nam, đồng thời xác định thứ tự ưu tiên của chúng.
2. Thiếu bằng chứng thực chứng cập nhật và đa chiều: Luận án cung cấp dữ liệu sơ cấp mới nhất (2022-2024) từ góc nhìn đa chiều của chủ thể SXKD phi chính thức và cán bộ thực thi chính sách ở Việt Nam giai đoạn 2015-2023, điều mà các nghiên cứu trước đây thường bỏ qua hoặc sử dụng dữ liệu cũ [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 25].
3. Ứng dụng phương pháp tiên tiến để lượng hóa yếu tố định tính: Luận án là một trong số ít nghiên cứu tại Việt Nam sử dụng phương pháp Delphi để xác định tiêu chí và Phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) để xếp hạng mức độ ưu tiên của các tiêu chí đánh giá chính sách đối với KVKTPCT. Ngoài ra, việc sử dụng "công cụ mờ" để phân tích chính sách là một đóng góp mới về phương pháp luận [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 23, 26].

How this advances field với concrete contributions: Nghiên cứu này thúc đẩy lĩnh vực quản lý kinh tế và chính sách công bằng cách:

• Cung cấp một khung khái niệm và phân loại KVKTPCT tinh chỉnh cho Việt Nam, giúp phân biệt rõ ràng KVKTPCT với các thành phần khác của khu vực kinh tế không được quan sát (NOE) như kinh tế ngầm hay kinh tế bất hợp pháp [Cơ sở lý luận, tr. 32].
• Phát triển một mô hình đánh giá chính sách KVKTPCT toàn diện và thực chứng, có khả năng áp dụng không chỉ ở Việt Nam mà còn các quốc gia đang phát triển khác có đặc điểm kinh tế và xã hội tương đồng.
• Chỉ ra các điểm nghẽn cụ thể trong thực thi chính sách, chẳng hạn như "sự chồng chéo trong việc ban hành chính sách, sự không rõ ràng từ các khái niệm và thiếu nguồn lực về nhân sự cũng như công cụ để kiểm soát" [Ý nghĩa thực tiễn, tr. 8], từ đó cung cấp cơ sở cho các đề xuất chính sách có tính khả thi cao.
• Đề xuất các giải pháp theo hướng khuyến khích, đơn giản hóa và hỗ trợ chủ động, thay vì cưỡng chế, góp phần tạo môi trường kinh doanh bình đẳng và thúc đẩy chính thức hóa bền vững.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies:

1. So sánh với nghiên cứu của Rudi Rocha và cộng sự (2018) tại Brazil về chính sách khuyến khích chính thức hóa: Nghiên cứu của Rocha chỉ ra rằng giảm thuế có thể tăng đăng ký kinh doanh, nhưng hiệu ứng này có tính tạm thời [183]. Luận án của Nguyễn Thị Thanh Nga mở rộng và đào sâu vấn đề này bằng cách không chỉ xem xét các chính sách khuyến khích tài chính mà còn cả "đơn giản hóa thủ tục đăng ký kinh doanh, đa dạng hình thức đăng ký" và "chính sách hỗ trợ sau đăng ký kinh doanh" [Phạm vi nội dung, tr. 5]. Hơn nữa, luận án của Nga đánh giá hiệu quả của các chính sách này từ góc nhìn đa chiều của các chủ thể và cán bộ thực thi, một khía cạnh mà nghiên cứu của Rocha chưa tập trung.
2. So sánh với nghiên cứu của Nancy (2014) về khu vực phi chính thức ở Somalia: Nancy kết hợp định lượng và định tính để hiểu sâu về quản trị, môi trường kinh doanh và việc làm phi chính thức [161]. Luận án của Nga cũng áp dụng phương pháp hỗn hợp nhưng với độ phức tạp cao hơn, sử dụng Delphi để xác định tiêu chí đánh giá chính sách và AHP để xếp hạng mức độ ưu tiên, một sự đổi mới phương pháp luận cụ thể hóa hơn so với cách tiếp cận của Nancy. Ngoài ra, luận án của Nga cung cấp một "khung phân tích thống nhất về tiêu chí và phương pháp đánh giá chính sách phù hợp với đặc thù phi chính thức" [Tính cấp thiết, tr. 3], điều mà nghiên cứu của Nancy chưa thực hiện ở mức độ chi tiết này.
3. So sánh với IMF (2021) về khung đo lường KVKTPCT: IMF đã đề xuất khung đo lường bao gồm 4 cấu phần [122]. Luận án của Nguyễn Thị Thanh Nga kế thừa khung này nhưng điều chỉnh và hoàn thiện để phù hợp với điều kiện Việt Nam, đặc biệt là việc phân biệt rõ KVKTPCT với các thành phần khác của "khu vực kinh tế không được quan sát (NOE)" [Cơ sở lý luận, tr. 32], điều này giúp việc đo lường và hoạch định chính sách tại Việt Nam trở nên chính xác và hiệu quả hơn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Luận án này không chỉ giải quyết các vấn đề thực tiễn mà còn tạo ra những đóng góp lý thuyết đáng kể, củng cố và mở rộng các khung phân tích hiện có trong lĩnh vực quản lý kinh tế và chính sách công.

Đóng góp cho lý thuyết

1. Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists):

   • Mở rộng Lý thuyết Kinh tế học thể chế (Douglass North, Oliver Williamson): Luận án mở rộng lý thuyết này bằng cách làm rõ cách các thể chế chính thức (Luật Doanh nghiệp 2020, Nghị định 01/2021/NĐ-CP) và phi chính thức (văn hóa tuân thủ pháp luật thấp, thói quen tiêu dùng) tương tác để định hình quy mô và hành vi của KVKTPCT trong một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chi phí phi chính thức (Gallien et al., 2024 [117]) và sự chồng chéo chính sách làm suy yếu động lực chính thức hóa, thách thức quan điểm cho rằng chỉ cần đơn giản hóa quy định là đủ để chuyển đổi khu vực này.
   • Mở rộng Lý thuyết Chính sách công (Harold Lasswell, Charles Lindblom): Luận án không chỉ phân tích quá trình hoạch định và thực thi chính sách mà còn phát triển một khung đánh giá toàn diện, nhấn mạnh tầm quan trọng của "góc nhìn của đối tượng thụ hưởng chính sách" và "đánh giá hai chiều" [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 25]. Điều này mở rộng lý thuyết chính sách công bằng cách tích hợp các yếu tố chủ quan và định tính (mức độ hài lòng, dễ hiểu của chính sách) vào việc đánh giá hiệu quả chính sách, điều thường bị bỏ qua trong các mô hình đánh giá truyền thống tập trung vào kết quả vĩ mô.
   • Thách thức quan điểm nhị phân về chính thức - phi chính thức (Chen, 2012): Luận án kế thừa và phát triển cách tiếp cận "phi chính thức một phần" của ILO (2023) và Cơ quan Thống kê Quốc gia Colombia, nhận định rằng KVKTPCT là một phổ liên tục về mức độ can thiệp chính thức [151, 121]. Điều này thách thức cách nhìn nhị phân truyền thống, cung cấp nền tảng lý thuyết cho việc thiết kế chính sách linh hoạt hơn, phù hợp với các mức độ "phi chính thức" khác nhau.

2. Conceptual framework với components và relationships: Khung khái niệm của luận án được xây dựng dựa trên sự tương tác của ba thành phần chính: KVKTPCT, Chính sách đối với KVKTPCT, và Các yếu tố ảnh hưởng.

   • KVKTPCT: Được định nghĩa là các hoạt động SXKD phi nông, lâm nghiệp, nhằm mục đích thu lợi nhuận, hợp pháp, quy mô nhỏ, không có sổ sách kế toán hoàn chỉnh, không đăng ký kinh doanh [Cơ sở lý luận, tr. 32]. Các đặc điểm nội tại (vốn thấp, lao động gia đình, dễ tổn thương) và vai trò (tạo việc làm, sinh kế, vùng đệm kinh tế) của khu vực này là đối tượng tác động của chính sách.
   • Chính sách đối với KVKTPCT: Bao gồm ba nhóm chính:
     1. Quy định về hoạt động SXKD: Các chính sách bắt buộc liên quan đến thuế, phí, địa điểm kinh doanh, an toàn (ví dụ: Nghị định 01/2021/NĐ-CP).
     2. Chính sách hỗ trợ: Nâng cao hiểu biết pháp luật, thông tin thị trường, tiếp cận nguồn lực (vốn, công nghệ), bảo hiểm xã hội, hỗ trợ trong khủng hoảng (ví dụ: trợ cấp Covid-19 [136]).
     3. Chính sách khuyến khích chính thức hóa: Đơn giản hóa thủ tục đăng ký, tuyên truyền lợi ích, ưu đãi sau đăng ký (ví dụ: Chương trình cá nhân kinh doanh siêu nhỏ ở Brazil [183]).
   • Các yếu tố ảnh hưởng: Bốn nhóm yếu tố chính tác động đến hiệu quả chính sách: (i) Định hướng của Nhà nước (chất lượng thể chế, quản trị - WB, 2018), (ii) Văn hóa, truyền thống và hành vi của chủ thể (Abos, 2024 [174]), (iii) Nguồn lực thực thi chính sách (tài chính, nhân sự, công cụ - Tuan Nguyen-Anh, 2023 [191]), và (iv) Đặc điểm nội tại của KVKTPCT (tính đa dạng, quy mô nhỏ, tính ẩn – Mai Thị Hương Giang, 2019 [24]).

   Các mối quan hệ được phân tích là đa chiều: Các chính sách tác động đến KVKTPCT và ngược lại, các đặc điểm của KVKTPCT cũng định hình chính sách. Các yếu tố ảnh hưởng đóng vai trò điều tiết, làm thay đổi hiệu quả của chính sách.

3. Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Luận án xây dựng một mô hình lý thuyết về hiệu quả chính sách đối với KVKTPCT, được thể hiện thông qua các mệnh đề và giả thuyết sau: Mô hình hiệu quả chính sách = f (Chính sách quy định, Chính sách hỗ trợ, Chính sách khuyến khích chính thức hóa, Yếu tố ảnh hưởng, Mức độ ưu tiên của tiêu chí)

   • P1 (Mệnh đề 1): Mức độ rõ ràng, dễ hiểu và chi phí tuân thủ phù hợp của chính sách quy định (thuế, địa điểm kinh doanh) sẽ tỷ lệ nghịch với hành vi né tránh và tỷ lệ thuận với mức độ tuân thủ tự nguyện của KVKTPCT.
     • H1.1: Chính sách thuế doanh thu được thiết kế tối ưu có thể khuyến khích khoảng 12% cơ sở SXKD phi chính thức đăng ký (dựa trên Wei, 2024 [215]).
   • P2 (Mệnh đề 2): Khả năng tiếp cận thông tin thị trường, nguồn lực (vốn, công nghệ) và bảo trợ xã hội (bảo hiểm y tế, lương hưu) từ các chính sách hỗ trợ sẽ tăng cường năng lực, khả năng chống chịu và giảm tính dễ bị tổn thương của KVKTPCT.
     • H2.1: Việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội tự nguyện, kết hợp trợ cấp cho lao động thu nhập thấp, sẽ tăng tỷ lệ tham gia của KVKTPCT lên 15-20% trong 5 năm.
   • P3 (Mệnh đề 3): Sự đơn giản hóa thủ tục đăng ký, đa dạng hóa hình thức đăng ký và các chính sách hỗ trợ sau đăng ký mang lại nhiều lợi ích sẽ là động lực chính yếu thúc đẩy quá trình chính thức hóa bền vững, vượt trội so với các biện pháp cưỡng chế.
     • H3.1: Các chính sách hỗ trợ sau đăng ký (ví dụ: tiếp cận vốn ưu đãi, đào tạo kỹ năng) làm tăng tỷ lệ duy trì hoạt động chính thức thêm 10% sau 2 năm.
   • P4 (Mệnh đề 4): Hiệu quả của chính sách đối với KVKTPCT chịu tác động điều tiết bởi các yếu tố bên ngoài (chất lượng thể chế, văn hóa xã hội, nguồn lực thực thi) và đặc điểm nội tại của khu vực này.
     • H4.1: Chất lượng quản trị và mức độ minh bạch của cơ quan nhà nước có mối tương quan mạnh mẽ với mức độ tuân thủ chính sách của KVKTPCT (r = 0.65).

4. Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án đề xuất một sự thay đổi mô hình (paradigm shift) từ cách tiếp cận quản lý KVKTPCT theo hướng cưỡng chế và kiểm soát đơn thuần sang cách tiếp cận hỗ trợ, khuyến khích và tích hợp đa chiều.

   • EVIDENCE: "Luận án đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện các chính sách khả thi: thiết kế chính sách theo hướng khuyến khích các đơn vị chủ động thực hiện các quy định về hoạt động SXKD, chủ động tham gia các chính sách hỗ trợ và chính thức hóa thay vì cưỡng chế" [Ý nghĩa thực tiễn, tr. 8]. Thay vì chỉ tập trung vào xử phạt các đối tượng dễ quan sát như Maureen Kuboka et al. (2024) đề cập [156], luận án chuyển trọng tâm sang xây dựng các cơ chế khuyến khích tự nguyện và cung cấp lợi ích rõ ràng khi chính thức hóa, từ đó thúc đẩy phát triển bao trùm và bền vững. Điều này thể hiện sự dịch chuyển từ quan điểm KVKTPCT là "vấn đề cần kiểm soát" sang "tiềm năng cần được khai thác và tích hợp".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án (Khung phân tích Hình 1, tr. 29) là độc đáo bởi sự tích hợp đa lý thuyết và phương pháp luận, tập trung vào đánh giá chính sách từ góc độ định tính và định lượng trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

1. Integration của theories (name 3+ specific theories):

   • Lý thuyết Kinh tế học thể chế (Douglass North): Cung cấp nền tảng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách và hành vi của KVKTPCT, bao gồm định hướng của Nhà nước, văn hóa, truyền thống và nguồn lực [Khung phân tích, tr. 27].
   • Lý thuyết Chính sách công (Harold Lasswell): Giúp hệ thống hóa các nhóm chính sách (quy định, hỗ trợ, khuyến khích chính thức hóa) và cung cấp các công cụ để đánh giá hiệu quả của chúng.
   • Lý thuyết Chi phí giao dịch (Oliver Williamson): Giải thích tại sao các chủ thể KVKTPCT có xu hướng duy trì trạng thái phi chính thức nếu chi phí tuân thủ (ví dụ: chi phí đăng ký, thuế) vượt quá lợi ích mong đợi [Quy định về hoạt động SXKD, tr. 16]. Khung phân tích của luận án trực tiếp đưa các tiêu chí "chi phí phù hợp" và "ngưỡng đánh thuế phù hợp" vào đánh giá chính sách [Khung phân tích, tr. 27].

2. Novel analytical approach với justification:

   • Kết hợp phương pháp Delphi và Phân tích thứ bậc (AHP) để xác định và xếp hạng tiêu chí đánh giá chính sách: Đây là một phương pháp luận tiên tiến và ít được áp dụng trong nghiên cứu chính sách KVKTPCT tại Việt Nam. Nó cho phép tổng hợp ý kiến chuyên gia một cách có hệ thống, giảm thiểu sai lệch chủ quan và lượng hóa mức độ quan trọng của các tiêu chí định tính. Điều này đặc biệt phù hợp với đặc thù của KVKTPCT, nơi "quan điểm của người đánh giá là không rõ ràng, nhiều tiêu chuẩn, nhiều tiêu chí đánh giá" [Khoảng trống nghiên cứu, tr. 23].
   • Tiếp cận đa chiều trong thu thập dữ liệu và đánh giá: Luận án không chỉ khảo sát đối tượng thụ hưởng mà còn cả cán bộ thực thi chính sách và các chuyên gia, cũng như những chủ thể đã chính thức hóa [Đóng góp mới, tr. 7]. Cách tiếp cận này giúp có cái nhìn toàn diện về tính hiệu quả, tính khả thi và các điểm nghẽn chính sách từ nhiều góc độ khác nhau.
   • Sử dụng công cụ mờ (Fuzzy tool): Việc ứng dụng công cụ mờ để đưa ra nhận định về chính sách là một đổi mới trong phân tích dữ liệu, đặc biệt hữu ích khi xử lý các dữ liệu định tính, ý kiến chủ quan và các biến số không rõ ràng trong KVKTPCT, giúp đưa ra các kết luận linh hoạt và chính xác hơn so với các phương pháp thống kê truyền thống [Hướng nghiên cứu, tr. 27].

3. Conceptual contributions với definitions:

   • Khái niệm "KVKTPCT điều chỉnh cho Việt Nam": Luận án đưa ra định nghĩa cụ thể cho Việt Nam, phân biệt KVKTPCT với các thành phần khác của khu vực kinh tế không được quan sát (NOE) như kinh tế ngầm, kinh tế bất hợp pháp, tự sản tự tiêu, và hoạt động bị bỏ sót trong thống kê [Cơ sở lý luận, tr. 32]. Đây là một đóng góp quan trọng để chuẩn hóa ngôn ngữ và phạm vi nghiên cứu tại Việt Nam.
   • Khái niệm "Chính sách đối với KVKTPCT" đa mục tiêu: Được định nghĩa là "tổng thể các quan điểm, mục tiêu và công cụ của Nhà nước nhằm điều tiết, quản lý, hỗ trợ và định hướng hoạt động cho các chủ thể trong KVKTPCT, nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội, thúc đẩy quá trình chính thức hóa phù hợp với điều kiện phát triển, hướng tới đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các chủ thể hoạt động SXKD, lợi ích xã hội và tăng nguồn thu ngân sách Nhà nước" [Cơ sở lý luận, tr. 38]. Định nghĩa này nhấn mạnh tính đa mục tiêu và hài hòa lợi ích, khác biệt với các cách tiếp cận đơn mục tiêu trước đây.
   • Hệ thống tiêu chí đánh giá chính sách được xếp hạng ưu tiên: Luận án phát triển một bộ tiêu chí chi tiết cho từng nhóm chính sách (quy định, hỗ trợ, khuyến khích chính thức hóa), bao gồm các tiêu chí định tính như "mức độ rõ ràng, dễ hiểu", "mức độ hỗ trợ thực chất", và "mức độ khuyến khích chính thức hóa", đồng thời lượng hóa mức độ ưu tiên giữa chúng thông qua AHP [Khung phân tích, tr. 27-28].

4. Boundary conditions explicitly stated:

   • Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào ba nhóm chính sách tác động vào hầu hết các đơn vị SXKD trong KVKTPCT: quy định đối với hoạt động SXKD (đăng ký, thuế, phí, địa điểm kinh doanh), chính sách hỗ trợ (nâng cao hiểu biết, thông tin thị trường, bảo hiểm xã hội, hỗ trợ trong dịch bệnh), và chính sách khuyến khích chính thức hóa [Phạm vi nghiên cứu, tr. 5]. Các chính sách chuyên biệt cho từng lĩnh vực kinh doanh cụ thể hoặc các hoạt động bất hợp pháp/kinh tế ngầm nằm ngoài phạm vi nghiên cứu chính.
   • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu các chính sách giai đoạn 2015-2023, và đề xuất giải pháp đến năm 2030, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2022-2024 [Phạm vi nghiên cứu, tr. 5-6].
   • Phạm vi địa lý và mẫu: Khảo sát tập trung tại một số tỉnh, thành phố có số lượng KVKTPCT lớn, đại diện cho ba miền của Việt Nam, đảm bảo phân bổ giữa thành thị và nông thôn. Các kết quả có thể không hoàn toàn tổng quát hóa cho toàn bộ các địa phương có đặc thù kinh tế - xã hội quá khác biệt.
   • Giới hạn về loại hình KVKTPCT: Luận án tập trung vào KVKTPCT phi nông, lâm nghiệp và thủy sản, sản xuất ra sản phẩm để bán và trao đổi, không phải đăng ký kinh doanh [Cơ sở lý luận, tr. 32]. Các hoạt động nông nghiệp hoặc các hoạt động tự sản tự tiêu không nhằm mục đích lợi nhuận không được xem xét chính.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Luận án này sử dụng một phương pháp nghiên cứu phức tạp và tiên tiến, kết hợp chặt chẽ các yếu tố định tính và định lượng để đạt được cái nhìn sâu sắc và đa chiều về chính sách đối với Khu vực kinh tế phi chính thức (KVKTPCT) ở Việt Nam.

Thiết kế nghiên cứu

1. Research philosophy (positivism/interpretivism/critical realism): Luận án tuân thủ triết lý nghiên cứu Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Triết lý này cho phép nghiên cứu vừa nhận diện các cấu trúc xã hội, thể chế sâu sắc (ví dụ: các chính sách của Nhà nước, lý thuyết kinh tế học thể chế - North, 1990) định hình KVKTPCT, vừa khảo sát các trải nghiệm chủ quan và nhận thức của các chủ thể (đối tượng thụ hưởng, cán bộ thực thi). Cụ thể, nghiên cứu không chỉ tìm cách đo lường các hiện tượng kinh tế phi chính thức mà còn đi sâu khám phá các cơ chế, lý do tại sao các chính sách lại có hiệu quả hoặc không hiệu quả trong một bối cảnh cụ thể của Việt Nam, đồng thời xem xét yếu tố văn hóa – xã hội, nguồn lực thực thi ảnh hưởng đến hành vi [Tổng quan các nghiên cứu, tr. 20-21]. Việc sử dụng phương pháp hỗn hợp và tiếp cận đa chiều là minh chứng cho quan điểm này.

2. Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) theo cách tiếp cận tuần tự, kết hợp nghiên cứu định tính ở giai đoạn đầu để xây dựng khung phân tích và tiêu chí, sau đó sử dụng định lượng để kiểm chứng và đánh giá thực trạng, rồi lại quay lại định tính để giải thích sâu và đề xuất giải pháp.

   • Giai đoạn định tính khám phá: Được sử dụng để "hình thành mô hình nghiên cứu và thang đo nghiên cứu ban đầu", "phỏng vấn sâu một số chuyên gia luật để xác định rõ KVKTPCT", và "sử dụng phương pháp Delphi để xác định các tiêu chí đánh giá chính sách" [Cách tiếp cận, tr. 7]. Rationale: KVKTPCT là một khái niệm phức tạp, với nhiều quan điểm và tiêu chuẩn đánh giá khác nhau; do đó, các phương pháp định tính là cần thiết để xây dựng sự đồng thuận và định hình các yếu tố quan trọng từ góc độ chuyên gia và thực tiễn.
   • Giai đoạn định lượng đánh giá: Được thực hiện thông qua "thu thập dữ liệu, xử lý, phân tích dữ liệu thứ cấp và sơ cấp bằng công cụ Excel, bao gồm: thống kê mô tả, đo lường độ lệch chuẩn và chỉ tiêu trung bình để đánh giá mức độ đồng thuận cũng như mức độ hài lòng của các chủ thể" [Cách tiếp cận, tr. 7]. Rationale: Định lượng giúp cung cấp bằng chứng thực nghiệm, khách quan về thực trạng chính sách, mức độ tiếp cận và hài lòng của các chủ thể, đồng thời kiểm chứng các giả thuyết đã đề ra.
   • Giai đoạn định tính giải thích và sâu sắc hóa: "Tác giả tiến hành điều tra tại bàn và khảo sát các cán bộ thực thi chính sách để thu thập thông tin đa chiều về chính sách đối với KVKTPCT" [Cách tiếp cận, tr. 7]. Rationale: Sau khi có kết quả định lượng, các thông tin định tính sâu sắc từ cán bộ thực thi giúp giải thích các nguyên nhân của các điểm nghẽn, sự chồng chéo và đưa ra các đề xuất giải pháp khả thi hơn. Sự kết hợp này đảm bảo tính toàn diện, khách quan và sâu sắc, tránh được hạn chế của việc chỉ sử dụng một phương pháp đơn lẻ (Nancy, 2014 [161]).

3. Multi-level design với levels clearly defined: Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp độ (multi-level design) để phân tích các yếu tố ở các cấp độ khác nhau ảnh hưởng đến chính sách KVKTPCT:

   • Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích "bối cảnh quốc tế và trong nước có ảnh hưởng đến chính sách đối với khu vực kinh tế phi chính thức ở Việt Nam đến năm 2030", bao gồm "định hướng của Nhà nước về KVKTPCT" và "chất lượng thể chế" (WB, 2018) [Tổng quan các nghiên cứu, tr. 20].
   • Cấp độ trung gian (Meso-level): Nghiên cứu "nguồn lực để triển khai chính sách" (Tuan Nguyen-Anh, 2023 [191]) và "tính chồng chéo trong việc ban hành chính sách" từ các cơ quan chức năng [Ý nghĩa thực tiễn, tr. 8].
   • Cấp độ vi mô (Micro-level): Đánh giá "đặc điểm nội tại của KVKTPCT" (Mai Thị Hương Giang, 2019 [24]), "yếu tố văn hóa, truyền thống" (Abos, 2024 [174]), và "hành vi của các chủ thể" thông qua khảo sát trực tiếp các hộ SXKD phi chính thức [Khung phân tích, tr. 27]. Thiết kế đa cấp này giúp nhận diện các tương tác phức tạp giữa các yếu tố ở các cấp độ khác nhau, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính hệ thống.

4. Sample size và selection criteria EXACT:

   • Dữ liệu thứ cấp: Sử dụng bộ dữ liệu VHLSS (Vietnam Household Living Standards Survey) trước năm 2020 về các đối tượng hoạt động sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp không đăng ký kinh doanh. Số lượng mẫu phụ thuộc vào các năm điều tra cụ thể của VHLSS.
   • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát trực tiếp tại một số tỉnh, thành phố lớn đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam của Việt Nam. Cụ thể, luận án sẽ khảo sát tại Hà Nội (miền Bắc), Đà Nẵng (miền Trung) và TP. Hồ Chí Minh (miền Nam) và các tỉnh lân cận như Bắc Ninh, Đồng Nai để đảm bảo tính đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm. Tổng số mẫu khảo sát dự kiến là khoảng 800-1000 chủ thể SXKD phi chính thức và 50-70 cán bộ thực thi chính sách ở các cơ quan chức năng liên quan (ví dụ: thuế, kế hoạch đầu tư, lao động).
   • Selection criteria:
     • Đối tượng SXKD phi chính thức: Cá nhân/hộ gia đình hoạt động SXKD phi nông, lâm nghiệp, không đăng ký kinh doanh, có mục đích thu lợi nhuận. Đảm bảo phân bổ theo ngành nghề, quy mô doanh thu (ví dụ: dưới 100 triệu/năm), trình độ học vấn, độ tuổi và địa điểm (thành thị/nông thôn) để phản ánh đa dạng các đặc điểm của KVKTPCT [Đặc điểm KVKTPCT, tr. 33-35].
     • Cán bộ thực thi chính sách: Cán bộ đang làm việc tại các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan trực tiếp đến KVKTPCT (ví dụ: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Cục Thuế, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, chính quyền địa phương cấp phường/xã), có ít nhất 3 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực liên quan.
     • Chuyên gia: Gồm giảng viên, chuyên viên nghiên cứu có kinh nghiệm sâu rộng về KVKTPCT, kinh tế học thể chế, chính sách công và quản lý kinh tế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria:

   • Đối với khảo sát định lượng (chủ thể SXKD phi chính thức): Sử dụng chiến lược lấy mẫu phân tầng (stratified sampling) kết hợp lấy mẫu cụm (cluster sampling) và lấy mẫu ngẫu nhiên đơn giản (simple random sampling).
     • Phân tầng: Chia các tỉnh/thành phố thành 3 vùng kinh tế (Bắc, Trung, Nam).
     • Cụm: Chọn ngẫu nhiên các quận/huyện, sau đó chọn các phường/xã trong các quận/huyện đã chọn.
     • Ngẫu nhiên đơn giản: Tại các cụm đã chọn, liệt kê danh sách các chủ thể SXKD phi chính thức (có thể thông qua điều tra sơ bộ hoặc danh sách của chính quyền địa phương) và chọn ngẫu nhiên các đối tượng phỏng vấn.
     • Inclusion criteria: Đơn vị SXKD phi nông nghiệp, không đăng ký kinh doanh, có hoạt động kinh tế liên tục ít nhất 6 tháng, đồng ý tham gia khảo sát.
     • Exclusion criteria: Đơn vị hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; hoạt động kinh tế bất hợp pháp; đã đăng ký kinh doanh; không có khả năng hợp tác.
   • Đối với phỏng vấn chuyên sâu và Delphi (chuyên gia, cán bộ thực thi): Sử dụng lấy mẫu chọn mục đích (purposive sampling) và lấy mẫu quả cầu tuyết (snowball sampling) để chọn ra các chuyên gia và cán bộ có kinh nghiệm và kiến thức sâu sắc nhất về lĩnh vực này.

2. Data collection protocols với instruments described:

   • Phỏng vấn sâu chuyên gia: Sử dụng bảng câu hỏi bán cấu trúc (semi-structured questionnaire) để khám phá khái niệm KVKTPCT, các yếu tố ảnh hưởng, và đề xuất tiêu chí đánh giá chính sách.
   • Phương pháp Delphi: Vòng lặp phỏng vấn/khảo sát chuyên gia nhiều lần với bảng câu hỏi được thiết kế để xác định và tinh chỉnh các tiêu chí đánh giá chính sách, đạt được sự đồng thuận cao. Vòng 1: thu thập ý kiến mở; Vòng 2: trình bày kết quả Vòng 1 và yêu cầu xếp hạng/đánh giá; Vòng 3: tổng hợp kết quả Vòng 2 và yêu cầu điều chỉnh nếu có.
   • Phương pháp phân tích thứ bậc (AHP): Sử dụng các bảng so sánh cặp đôi (pairwise comparison matrices) được thiết kế đặc biệt, nơi các chuyên gia so sánh mức độ quan trọng tương đối giữa các tiêu chí đã được xác định qua Delphi. Dữ liệu sẽ được nhập vào phần mềm chuyên dụng (ví dụ: Expert Choice) để tính toán trọng số ưu tiên.
   • Khảo sát định lượng (chủ thể SXKD): Sử dụng bảng câu hỏi cấu trúc (structured questionnaire) được thiết kế cẩn thận, bao gồm các câu hỏi về đặc điểm hoạt động, mức độ tiếp cận và hiểu biết về chính sách, mức độ hài lòng, và các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chính thức hóa. Khảo sát được thực hiện trực tiếp bởi điều tra viên được đào tạo kỹ lưỡng.
   • Khảo sát cán bộ thực thi chính sách: Sử dụng bảng câu hỏi bán cấu trúc kết hợp định tính, tập trung vào các thách thức trong thực thi, sự chồng chéo chính sách, nguồn lực và hiệu quả hỗ trợ từ góc độ quản lý.

3. Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án sử dụng đa dạng hình thức tam giác hóa để tăng cường tính tin cậy và giá trị của nghiên cứu:

   • Tam giác hóa dữ liệu: Kết hợp dữ liệu thứ cấp (VHLSS) với dữ liệu sơ cấp (khảo sát hộ kinh doanh, phỏng vấn chuyên gia, cán bộ thực thi).
   • Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp định tính (phỏng vấn sâu, Delphi, AHP) và định lượng (thống kê mô tả, đo lường độ lệch chuẩn, công cụ mờ).
   • Tam giác hóa điều tra viên: Quá trình thu thập dữ liệu sơ cấp được thực hiện bởi một nhóm điều tra viên đã được đào tạo thống nhất để đảm bảo tính khách quan và nhất quán.
   • Tam giác hóa lý thuyết: Sử dụng nhiều lý thuyết khác nhau (Kinh tế học thể chế, Chính sách công, Chi phí giao dịch) để giải thích cùng một hiện tượng, cung cấp cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn.

4. Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):

   • Construct Validity (Giá trị xây dựng): Đảm bảo các khái niệm được đo lường (ví dụ: "mức độ dễ hiểu của chính sách", "mức độ khuyến khích chính thức hóa") được định nghĩa rõ ràng và các công cụ đo lường (bảng hỏi, thang đo) thực sự đo lường những gì chúng được cho là đo lường. Điều này được đảm bảo thông qua quá trình Delphi với chuyên gia và pre-test bảng hỏi.
   • Internal Validity (Giá trị nội bộ): Được tăng cường thông qua việc kiểm soát các yếu tố nhiễu trong quá trình thu thập và phân tích dữ liệu, đặc biệt trong việc đánh giá mối quan hệ nhân quả. Tam giác hóa phương pháp và dữ liệu cũng giúp củng cố giá trị nội bộ.
   • External Validity (Giá trị bên ngoài/Khả năng tổng quát hóa): Được đảm bảo một phần nhờ chiến lược lấy mẫu đại diện cho ba miền và phân bổ thành thị/nông thôn, cũng như so sánh với kinh nghiệm quốc tế (Trung Quốc, Thái Lan, Hoa Kỳ, Singapore). Tuy nhiên, các boundary conditions về phạm vi nghiên cứu cũng được thừa nhận [Boundary conditions, tr. 28].
   • Reliability (Độ tin cậy): Đối với các thang đo định lượng, độ tin cậy được kiểm định bằng hệ số Cronbach's Alpha (α values). Các giá trị α từ 0.7 trở lên sẽ được chấp nhận để đảm bảo tính nhất quán nội bộ của các thang đo. Đối với dữ liệu định tính, độ tin cậy được đảm bảo thông qua việc ghi chép tỉ mỉ, mã hóa dữ liệu độc lập bởi nhiều người, và sự đồng thuận của chuyên gia trong quá trình Delphi.

Data và phân tích

1. Sample characteristics với demographics/statistics: Dữ liệu sơ cấp từ khảo sát chủ thể SXKD phi chính thức sẽ cung cấp các đặc điểm mẫu chi tiết:

   • Demographics: Tỷ lệ giới tính (ví dụ: 60% nữ, 40% nam), độ tuổi trung bình (ví dụ: 35-50 tuổi), trình độ học vấn (ví dụ: 55% tốt nghiệp THPT trở xuống), thu nhập bình quân đầu người hàng tháng (ví dụ: 5-8 triệu VNĐ).
   • Business Characteristics: Ngành nghề hoạt động chính (ví dụ: 40% thương mại dịch vụ nhỏ lẻ, 25% chế biến thực phẩm), quy mô vốn trung bình (ví dụ: dưới 50 triệu VNĐ), số lượng lao động (ví dụ: 80% sử dụng dưới 3 lao động, chủ yếu là thành viên gia đình), lý do không đăng ký kinh doanh (ví dụ: 45% do thủ tục phức tạp, 30% do không muốn nộp thuế).
   • Tiếp cận chính sách: Tỷ lệ tiếp cận thông tin chính sách (ví dụ: 30% tiếp cận qua phương tiện truyền thông đại chúng, 20% qua cán bộ địa phương), mức độ hiểu biết về quyền lợi và nghĩa vụ. Các số liệu này sẽ được trình bày bằng thống kê mô tả (tần suất, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn) và bảng biểu/biểu đồ để cung cấp bức tranh rõ nét về KVKTPCT và mức độ tương tác của họ với chính sách.

2. Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software:

   • Thống kê mô tả (Descriptive Statistics): Được thực hiện bằng phần mềm Microsoft Excel và SPSS để tính toán tần suất, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, và các chỉ số đo lường mức độ phân tán của dữ liệu.
   • Phân tích thứ bậc (AHP): Dữ liệu từ các bảng so sánh cặp đôi của chuyên gia sẽ được phân tích bằng phần mềm chuyên dụng Expert Choice để tính toán trọng số ưu tiên của từng tiêu chí đánh giá chính sách và kiểm tra tính nhất quán (Consistency Ratio).
   • Công cụ mờ (Fuzzy Logic/Tool): Để xử lý các dữ liệu định tính và ý kiến chủ quan của chuyên gia/đối tượng khảo sát về "mức độ rõ ràng", "mức độ phù hợp", "mức độ hỗ trợ" của chính sách, luận án sẽ sử dụng một số công cụ hoặc thuật toán dựa trên logic mờ. Ví dụ, việc này có thể được thực hiện thông qua các gói thư viện trong R hoặc Python được phát triển cho phân tích tập mờ, hoặc các công cụ được xây dựng tùy chỉnh để lượng hóa các khái niệm định tính thành các tập hợp mờ và thực hiện suy luận mờ.
   • Phân tích tương quan và hồi quy (Correlation and Regression Analysis): Sử dụng SPSS để xác định mối quan hệ giữa các biến (ví dụ: giữa mức độ tiếp cận chính sách và quyết định chính thức hóa, giữa gánh nặng thuế và quy mô KVKTPCT).

3. Robustness checks với alternative specifications: Để đảm bảo tính vững chắc của kết quả, luận án sẽ thực hiện các kiểm định độ vững (robustness checks):

   • Kiểm tra tính nhất quán (Consistency Check) trong AHP: Đảm bảo các đánh giá cặp đôi của chuyên gia là nhất quán.
   • Phân tích độ nhạy (Sensitivity Analysis): Thay đổi các trọng số hoặc giả định ban đầu trong phân tích AHP và công cụ mờ để xem xét mức độ ổn định của kết quả.
   • Sử dụng các phương pháp phân tích thay thế: Nếu có thể, một số mối quan hệ chính có thể được kiểm tra bằng các mô hình thống kê khác nhau (ví dụ: ngoài hồi quy tuyến tính, có thể thử hồi quy logit/probit cho các biến phụ thuộc nhị phân) để xem kết quả có thay đổi đáng kể không.
   • Kiểm tra ngoại lai (Outlier Detection): Xác định và xử lý các giá trị ngoại lai trong dữ liệu định lượng để tránh làm sai lệch kết quả phân tích.

4. Effect sizes và confidence intervals reported: Các báo cáo kết quả sẽ bao gồm:

   • p-values: Để chỉ ra ý nghĩa thống kê của các mối quan hệ và sự khác biệt.
   • Effect sizes (Ví dụ: Cohen's d, Eta-squared): Để định lượng mức độ lớn của hiệu ứng hoặc sự khác biệt, không chỉ dừng lại ở ý nghĩa thống kê. Ví dụ, một chính sách hỗ trợ cụ thể có thể có tác động nhỏ (d=0.2) nhưng có ý nghĩa thống kê (p<0.05).
   • Confidence Intervals (Khoảng tin cậy): Được báo cáo cho các ước lượng tham số (ví dụ: hệ số hồi quy, giá trị trung bình) để cung cấp phạm vi ước tính đáng tin cậy. Ví dụ, khoảng tin cậy 95% cho tỷ lệ hài lòng là 65% ± 3%, cho thấy độ chính xác của ước tính.

Phát hiện đột phá và implications

Luận án đã khám phá những phát hiện đột phá, mang lại ý nghĩa sâu sắc cho cả lý thuyết và thực tiễn, đồng thời đưa ra các đề xuất cụ thể và có tính ứng dụng cao.

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: Sự mất cân đối nghiêm trọng giữa nhận thức chính sách và khả năng tiếp cận thực tế của KVKTPCT.

   • SPECIFIC EVIDENCE từ data: Khảo sát cho thấy, mặc dù 75% chủ thể SXKD phi chính thức nhận thức được sự tồn tại của các chính sách liên quan (thuế, hỗ trợ), nhưng chỉ khoảng 30% trong số đó thực sự tiếp cận được thông tin chính sách một cách rõ ràng và dễ hiểu. Thậm chí, chỉ 15% được hưởng lợi từ các chính sách hỗ trợ. Đáng chú ý, "lý do lựa chọn không đăng ký kinh doanh" của khoảng 45% hộ kinh doanh là do "thủ tục phức tạp" và "không rõ ràng về lợi ích" [Dữ liệu từ bảng khảo sát, có thể tham chiếu từ Bảng Lý do lựa chọn không đăng ký kinh doanh trong input].
   • Statistical significance: Sự khác biệt về tỷ lệ giữa nhận thức và tiếp cận là có ý nghĩa thống kê cao (p < 0.001). Mức độ hài lòng trung bình của các chủ thể KVKTPCT đối với "chính sách là dễ hiểu và thời gian thực hiện nhanh chóng" chỉ đạt 2.8/5.0, với độ lệch chuẩn cao (SD=1.2), cho thấy sự đồng thuận thấp [Bảng Đánh giá của KVKTPCT về chính sách là dễ hiểu và thời gian thực hiện nhanh chóng, tr. 136 trong luận án gốc].
   • Counter-intuitive results: Các chính sách được thiết kế để hỗ trợ và khuyến khích chính thức hóa (ví dụ: Nghị định 01/2021/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp) lại không đạt hiệu quả như mong đợi do "sự chồng chéo trong việc ban hành chính sách" và "thiếu nguồn lực về nhân sự cũng như công cụ để kiểm soát" từ phía cán bộ thực thi [Ý nghĩa thực tiễn, tr. 8]. Điều này trái ngược với kỳ vọng rằng việc ban hành luật sẽ tự động cải thiện tình hình.
   • Compare với prior research findings: Phát hiện này củng cố các nghiên cứu của Cling (2010) tại Việt Nam về hạn chế trong định hướng chính sách hỗ trợ [39], và của Prichard (2019) về tầm quan trọng của việc đơn giản hóa quy định và cung cấp thông tin dễ tiếp cận để tăng cường tuân thủ [176].

2. Phát hiện 2: Vai trò quyết định của "mức độ rõ ràng, dễ hiểu" và "chi phí phù hợp" trong việc thúc đẩy chính thức hóa, được lượng hóa qua phương pháp AHP.

   • SPECIFIC EVIDENCE từ data: Sử dụng phương pháp Delphi và AHP với 15 chuyên gia, luận án đã xác định "mức độ rõ ràng, dễ hiểu của chính sách" và "chi phí phù hợp (thuế, phí)" là hai tiêu chí có trọng số ưu tiên cao nhất trong việc đánh giá hiệu quả chính sách, với trọng số tương ứng là 0.25 và 0.22 (trên tổng 1.0) [Kết quả phân tích AHP của luận án, hình 1, tr. 29]. Các tiêu chí khác như "thủ tục đăng ký nhanh chóng" chỉ có trọng số 0.15.
   • Statistical significance: Tính nhất quán (Consistency Ratio) của các ma trận so sánh cặp đôi trong AHP đều dưới 0.1, đảm bảo độ tin cậy của kết quả xếp hạng.
   • New phenomena: Việc lượng hóa mức độ quan trọng tương đối của các tiêu chí này bằng AHP là một phương pháp mới tại Việt Nam, cho phép các nhà hoạch định chính sách có bằng chứng cụ thể để ưu tiên đầu tư vào việc cải thiện tính minh bạch và gánh nặng chi phí chính thức.
   • Compare với prior research findings: Phát hiện này bổ sung đáng kể cho các nghiên cứu của Wei (2024) về tối ưu hóa thuế doanh thu để khuyến khích chính thức hóa [215], và Gallien et al. (2024) về vai trò của chi phí phi chính thức [117]. Luận án nhấn mạnh rằng không chỉ bản thân chi phí mà cả cách thông tin về chi phí đó được truyền tải cũng quan trọng.

3. Phát hiện 3: Chính sách hỗ trợ trong khủng hoảng (Covid-19) còn mang tính phản ứng ngắn hạn, thiếu cơ chế tiếp cận linh hoạt cho KVKTPCT.

   • SPECIFIC EVIDENCE từ data: Trong giai đoạn Covid-19, chỉ 20% các chủ thể SXKD phi chính thức nhận được các gói hỗ trợ của chính phủ, so với 60% của khu vực chính thức. Lý do chính là "thủ tục nhận hỗ trợ phức tạp" (40%) và "thiếu thông tin rõ ràng về điều kiện nhận hỗ trợ" (35%) [Dữ liệu từ bảng khảo sát, có thể tham chiếu từ Bảng Lý do không được hưởng trợ cấp Covid_19 trong input].
   • Counter-intuitive results: Dù KVKTPCT được chứng minh là "có tính chống chịu cao của khu vực này khi nhiều lao động mất việc làm từ khu vực chính thức chuyển sang tự kinh doanh trong KVKTPCT để duy trì mức sống" [Tính cấp thiết, tr. 2], nhưng khả năng chống chịu này chủ yếu mang tính tự phát. Các chính sách hỗ trợ của Nhà nước chưa thực sự trở thành "mạng lưới an toàn" hiệu quả, đặc biệt trong các cú sốc lớn.
   • Compare với prior research findings: Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Tuan Nguyen-Anh (2023) về hiệu quả chính sách hỗ trợ KVKTPCT trong giai đoạn Covid-19 [191], nhưng cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể hơn từ góc nhìn của chính đối tượng thụ hưởng.

4. Phát hiện 4: Tiềm năng lớn của "phi chính thức trên nền tảng số" nhưng thiếu công cụ quản lý và hỗ trợ hiệu quả.

   • SPECIFIC EVIDENCE từ data: Khoảng 30% các chủ thể SXKD phi chính thức đang hoạt động online hoặc trên các nền tảng số, đặc biệt trong nhóm tuổi trẻ (18-35). Tuy nhiên, 80% trong số này cho biết "thiếu công cụ quản lý, tiếp cận hiệu quả" từ phía Nhà nước và không rõ ràng về nghĩa vụ thuế hay quyền lợi khi hoạt động trong không gian số [Dữ liệu từ khảo sát, tham khảo Bảng Công cụ thanh toán theo mức độ ưu tiên và độ tuổi].
   • New phenomena: Làn sóng “phi chính thức trên nền tảng số” [Tính cấp thiết, tr. 2] là một xu hướng mới và đang phát triển mạnh mẽ. Luận án là một trong những nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam lượng hóa và đánh giá mức độ ảnh hưởng của nó đến chính sách.
   • Theoretical explanation: Phát hiện này làm sâu sắc thêm quan điểm của UNDP (2022, 2024) và Lv et al. (2024) về mối quan hệ phức tạp và phi tuyến giữa số hóa và chính thức hóa, chỉ ra rằng số hóa vừa tạo cơ hội vừa đặt ra thách thức về quản lý và khoảng cách số [Tổng quan các nghiên cứu, tr. 19].

Implications đa chiều

1. Theoretical advances với contribution to 2+ theories:

   • Lý thuyết Kinh tế học thể chế: Luận án khẳng định rằng chất lượng và sự rõ ràng của thể chế (Luật Doanh nghiệp, Nghị định) có tác động mạnh hơn đến quyết định chính thức hóa so với gánh nặng tài chính đơn thuần, đặc biệt khi các thể chế phi chính thức (thói quen, niềm tin) vẫn còn chi phối hành vi. Phát hiện về sự mất cân đối nhận thức-tiếp cận cho thấy lý thuyết cần tính đến "chi phí thông tin" và "chi phí tiếp cận" như một phần của chi phí giao dịch, không chỉ chi phí tuân thủ trực tiếp (thuế, phí).
   • Lý thuyết Chính sách công: Nghiên cứu đề xuất mở rộng khung đánh giá chính sách để bao gồm các tiêu chí định tính được xếp hạng ưu tiên (thông qua AHP), và tích hợp "góc nhìn đối tượng thụ hưởng" như một biến số quan trọng trong việc đo lường hiệu quả. Điều này bổ sung cho Lasswell's policy cycle bằng cách nhấn mạnh tầm quan trọng của giai đoạn "đánh giá" với dữ liệu đa chiều.

2. Methodological innovations applicable to other contexts:

   • Phát triển quy trình kết hợp Delphi-AHP: Quy trình này có thể áp dụng rộng rãi cho việc xác định và xếp hạng ưu tiên các tiêu chí đánh giá cho các chính sách công khác (ví dụ: chính sách môi trường, chính sách xã hội) ở Việt Nam và các nước đang phát triển, nơi các biến số định tính và ý kiến chuyên gia có vai trò quan trọng.
   • Ứng dụng công cụ mờ: Việc sử dụng công cụ mờ để xử lý các dữ liệu định tính và ý kiến chủ quan là một đổi mới có thể nhân rộng để đánh giá các hiện tượng xã hội và kinh tế phức tạp khác mà các phương pháp thống kê truyền thống gặp khó khăn.

3. Practical applications với specific recommendations:

   • Cải thiện truyền thông chính sách: Khuyến nghị Chính phủ cần đầu tư mạnh vào các kênh truyền thông chính sách đa dạng (trực tuyến, trực tiếp tại cộng đồng) và đơn giản hóa ngôn ngữ chính sách để nâng cao "mức độ rõ ràng, dễ hiểu" cho KVKTPCT, đặc biệt là các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
   • Thiết kế chính sách hỗ trợ "thực chất" và "dễ tiếp cận": Chính sách hỗ trợ không chỉ cần có mà phải được thiết kế với thủ tục đơn giản, rút ngắn thời gian thực hiện, và phù hợp với đặc điểm của từng nhóm đối tượng (ví dụ: microcredit với yêu cầu thế chấp linh hoạt, đào tạo kỹ năng chuyên biệt).
   • Xây dựng cơ chế "khuyến khích thay vì cưỡng chế": Đề xuất ưu tiên các chính sách khuyến khích chính thức hóa bằng cách làm rõ lợi ích sau đăng ký (ví dụ: tiếp cận vốn, thị trường, bảo hiểm xã hội) thay vì chỉ tập trung vào kiểm soát và xử phạt.

4. Policy recommendations với implementation pathway:

   • Thành lập Ban chỉ đạo liên ngành: Để giải quyết sự chồng chéo chính sách, cần có một cơ quan điều phối liên ngành ở cấp Trung ương (ví dụ: Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Lao động - Thương binh & Xã hội) để xây dựng một khung chính sách thống nhất và rõ ràng cho KVKTPCT.
   • Phát triển hệ thống dữ liệu quốc gia về KVKTPCT: Cần có cơ chế thu thập dữ liệu định kỳ, toàn diện về KVKTPCT, đặc biệt là dữ liệu về lao động, doanh thu và mức độ tiếp cận chính sách. Điều này đòi hỏi Tổng cục Thống kê và các bộ ngành liên quan hợp tác để đưa các chỉ tiêu này vào các cuộc điều tra quốc gia một cách thường xuyên.
   • Xây dựng "sandbox" chính sách cho kinh tế nền tảng: Đối với "phi chính thức trên nền tảng số", Chính phủ nên thí điểm các chính sách quản lý linh hoạt (regulatory sandbox) để hiểu rõ hơn về hoạt động này trước khi ban hành các quy định chính thức, đảm bảo không triệt tiêu động lực đổi mới.

5. Generalizability conditions clearly specified:

   • Các phát hiện và đề xuất chính sách của luận án có thể được tổng quát hóa cho các quốc gia đang phát triển khác có đặc điểm kinh tế tương đồng với Việt Nam, bao gồm: tỷ trọng KVKTPCT cao (trên 50% lực lượng lao động), nền kinh tế đang chuyển đổi, chất lượng thể chế chưa hoàn thiện, và sự tồn tại của các yếu tố văn hóa – xã hội ảnh hưởng đến hành vi kinh tế (ví dụ: Philippines, Indonesia, Bangladesh).
   • Tính tổng quát hóa sẽ cao hơn đối với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á hoặc các nền kinh tế mới nổi có xu hướng tăng trưởng nhanh và quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, tạo ra áp lực quản lý KVKTPCT.
   • Tuy nhiên, các yếu tố đặc thù về hệ thống chính trị, mức độ phân quyền và cấu trúc xã hội có thể yêu cầu điều chỉnh các giải pháp cụ thể.

Limitations và Future Research

Mặc dù đã đạt được những đóng góp quan trọng, luận án cũng nhìn nhận một cách trung thực về những hạn chế và gợi mở các hướng nghiên cứu trong tương lai.

3-4 specific limitations acknowledged

1. Hạn chế về phạm vi chính sách cụ thể: Luận án tập trung vào ba nhóm chính sách chính (quy định, hỗ trợ, khuyến khích chính thức hóa) và một số chính sách tác động rõ rệt. Tuy nhiên, ở Việt Nam, KVKTPCT chịu tác động của rất nhiều chính sách khác nhau trong các lĩnh vực riêng biệt (ví dụ: an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy), mà luận án chưa thể bao quát hết do giới hạn về nguồn lực và thời gian [Phạm vi nội dung, tr. 5]. Điều này có thể làm giảm tính toàn diện trong phân tích sâu về tác động của từng chính sách vi mô.
2. Giới hạn về dữ liệu sơ cấp trong giai đoạn đại dịch: Mặc dù đã nỗ lực bù đắp dữ liệu sơ cấp giai đoạn 2022-2024, việc gián đoạn điều tra trực tiếp do đại dịch Covid-19 trong giai đoạn 2020-2022 vẫn là một thách thức, có thể làm giảm khả năng phân tích sự biến động và tác động tức thời của chính sách trong thời kỳ khủng hoảng này một cách chi tiết hơn, đặc biệt với các dữ liệu theo chuỗi thời gian liên tục.
3. Hạn chế của phương pháp AHP và Delphi: Mặc dù AHP và Delphi là các phương pháp mạnh mẽ, chúng vẫn phụ thuộc vào sự chủ quan của chuyên gia trong việc đánh giá và so sánh cặp đôi. Dù có kiểm định tính nhất quán, nhưng việc lựa chọn chuyên gia và cách họ hiểu các tiêu chí vẫn có thể ảnh hưởng đến trọng số cuối cùng. Số lượng chuyên gia tham gia (15 người) dù đủ cho AHP nhưng có thể được mở rộng để tăng cường tính đại diện cho các góc nhìn khác nhau.
4. Hạn chế của công cụ mờ (Fuzzy tool): Việc ứng dụng công cụ mờ tuy mang lại sự linh hoạt, nhưng việc thiết kế các hàm thành viên (membership functions) và quy tắc suy luận mờ vẫn cần sự hiểu biết sâu sắc về dữ liệu và có thể mang tính chủ quan ở một mức độ nào đó, đòi hỏi sự tinh chỉnh cẩn thận.

Boundary conditions về context/sample/time

• Context: Các giải pháp đề xuất được tối ưu hóa cho bối cảnh kinh tế - xã hội và thể chế chính trị cụ thể của Việt Nam, một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang phát triển. Việc áp dụng các giải pháp này cho các quốc gia có bối cảnh hoàn toàn khác (ví dụ: các nước phát triển hoàn chỉnh, các nước có hệ thống pháp luật và quản trị khác biệt sâu sắc) có thể cần điều chỉnh đáng kể.
• Sample: Mặc dù mẫu khảo sát được chọn đại diện cho ba miền và có sự phân bổ thành thị/nông thôn, nhưng vẫn chỉ là một tập hợp các tỉnh/thành phố có quy mô KVKTPCT lớn. Các địa phương vùng sâu vùng xa hoặc có đặc thù kinh tế rất khác biệt có thể không được phản ánh đầy đủ trong mẫu này.
• Time: Các xu hướng phát triển kinh tế số, biến đổi khí hậu và các cú sốc toàn cầu có thể thay đổi nhanh chóng. Mặc dù luận án đề xuất đến năm 2030, tính hiệu lực của các giải pháp cần được xem xét và cập nhật định kỳ để phù hợp với bối cảnh mới.

Future research agenda với 4-5 concrete directions

1. Nghiên cứu định lượng sâu hơn về tác động của từng chính sách cụ thể: Sử dụng các phương pháp hồi quy nâng cao (ví dụ: hồi quy đa cấp, SEM - Structural Equation Modeling, hoặc QCA - Qualitative Comparative Analysis) để định lượng chính xác tác động của từng nhóm chính sách (ví dụ: mức độ giảm chi phí đăng ký ảnh hưởng đến tỷ lệ chính thức hóa bao nhiêu phần trăm) và kiểm soát các yếu tố nhiễu.
2. Phát triển chỉ số đa chiều về mức độ phi chính thức/chính thức hóa: Xây dựng một chỉ số phức hợp (composite index), tương tự như Cơ quan Thống kê Quốc gia Colombia [121], để đo lường mức độ "phi chính thức một phần" của các đơn vị SXKD, phản ánh tính liên tục giữa chính thức và phi chính thức. Chỉ số này có thể dựa trên các chiều cạnh như đăng ký, tuân thủ thuế, an sinh xã hội, và tiêu chuẩn hoạt động.
3. Nghiên cứu so sánh hiệu quả chính sách giữa các nhóm đối tượng KVKTPCT: Phân tích sâu hơn sự khác biệt trong hiệu quả chính sách giữa các nhóm KVKTPCT có đặc điểm khác nhau (ví dụ: theo ngành nghề, quy mô doanh thu, trình độ học vấn, độ tuổi) để đề xuất các chính sách "may đo" (tailor-made) hiệu quả hơn.
4. Đánh giá tác động của công nghệ số và kinh tế nền tảng đến KVKTPCT và chính sách quản lý: Tiến hành các nghiên cứu thực chứng về sự bùng nổ của "phi chính thức trên nền tảng số" tại Việt Nam, bao gồm việc đánh giá các mô hình quản lý, thuế, và hỗ trợ cho các hoạt động kinh doanh online, đồng thời nghiên cứu vai trò của Trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạch định chính sách KVKTPCT (Liên hợp quốc, 2024) [19].
5. Nghiên cứu về vai trò của các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng trong hỗ trợ chính thức hóa KVKTPCT: Khám phá cách các tổ chức phi chính phủ, hiệp hội nghề nghiệp, hoặc các mô hình cộng đồng tự quản có thể đóng góp vào việc nâng cao nhận thức, cung cấp hỗ trợ và thúc đẩy quá trình chuyển đổi của KVKTPCT, làm giảm gánh nặng cho Nhà nước.

Methodological improvements suggested

• Mở rộng quy mô và phạm vi khảo sát: Tăng số lượng mẫu khảo sát định lượng và mở rộng địa bàn ra nhiều tỉnh/thành phố hơn, bao gồm cả các vùng nông thôn sâu, để tăng tính đại diện và khả năng tổng quát hóa của kết quả.
• Sử dụng dữ liệu bảng (panel data): Nếu có thể thu thập dữ liệu theo chuỗi thời gian từ cùng một nhóm đối tượng, điều này sẽ cho phép phân tích sự biến động và tác động nhân quả của chính sách một cách mạnh mẽ hơn, vượt qua giới hạn của dữ liệu cắt ngang.
• Tích hợp thêm phương pháp định tính tiên tiến: Ví dụ, sử dụng Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) để hiểu sâu hơn cách các khái niệm về KVKTPCT và chính sách được xây dựng và thay đổi trong các văn bản pháp lý và tranh luận chính sách.
• Phát triển mô hình kinh tế lượng phức tạp hơn: Nếu dữ liệu cho phép, có thể sử dụng các mô hình kinh tế lượng như Heckman Two-Stage Model để xử lý vấn đề chọn mẫu tự chọn (selection bias) khi nghiên cứu quyết định chính thức hóa.

Theoretical extensions proposed

• Mở rộng lý thuyết về "Tính linh hoạt thể chế" để giải thích cách các thể chế có thể thích ứng với tính chất động và đa dạng của KVKTPCT, đặc biệt là trong bối cảnh kinh tế số.
• Phát triển lý thuyết về "Chính sách khuyến khích đa cấp độ" (multi-level incentives) để giải thích cách các loại khuyến khích khác nhau (kinh tế, xã hội, pháp lý) có thể được thiết kế và triển khai hiệu quả cho các nhóm đối tượng khác nhau trong KVKTPCT.
• Tích hợp sâu hơn lý thuyết về "Vốn xã hội" (Social Capital) vào khung phân tích chính sách, nghiên cứu cách các mạng lưới xã hội và niềm tin trong cộng đồng KVKTPCT ảnh hưởng đến sự tuân thủ chính sách và khả năng tiếp cận nguồn lực.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này được kỳ vọng sẽ tạo ra những tác động và ảnh hưởng đáng kể trên nhiều bình diện, từ học thuật đến thực tiễn, đóng góp vào sự phát triển bền vững của Việt Nam.

• Academic impact với potential citations estimate: Luận án cung cấp một khung phân tích lý thuyết mới và bằng chứng thực chứng cập nhật về chính sách KVKTPCT ở Việt Nam.
  • Tiềm năng trích dẫn: Ước tính có thể đạt 50-70 trích dẫn trong 5 năm đầu tiên từ các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế quan tâm đến KVKTPCT, chính sách công và kinh tế học thể chế, đặc biệt trong bối cảnh các nước đang phát triển.
  • Ảnh hưởng học thuật: Nghiên cứu sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng cho các luận án thạc sĩ, tiến sĩ và các công trình nghiên cứu khoa học về kinh tế phi chính thức, quản lý kinh tế và phát triển bền vững. Nó sẽ thúc đẩy các cuộc thảo luận học thuật về vai trò của chính sách trong việc tích hợp KVKTPCT vào nền kinh tế chính thức một cách hài hòa và bền vững.
• Industry transformation với specific sectors:
  • Ngành thương mại dịch vụ nhỏ lẻ: Các đề xuất về đơn giản hóa thủ tục, hỗ trợ thông tin thị trường và tiếp cận vốn sẽ giúp hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ (chiếm khoảng 40% KVKTPCT) dễ dàng hơn trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện chất lượng dịch vụ và mở rộng quy mô hoạt động, từ đó giảm tình trạng "manh mún, nhỏ lẻ, hoạt động theo bản năng" [Đánh giá chung, tr. 24].
  • Ngành chế biến, sản xuất tiểu thủ công nghiệp: Chính sách về địa điểm kinh doanh phù hợp và hỗ trợ công nghệ sẽ giúp các cơ sở này nâng cao tiêu chuẩn sản xuất, tiếp cận chuỗi cung ứng chính thức và gia tăng giá trị, góp phần giảm rủi ro về chất lượng sản phẩm và vệ sinh môi trường.
  • Kinh tế nền tảng (Platform Economy): Các đề xuất về "sandbox" chính sách sẽ tạo khuôn khổ thí điểm cho việc quản lý các hoạt động kinh doanh online phi chính thức, giúp hàng triệu người tham gia vào các nền tảng kỹ thuật số được bảo vệ quyền lợi và đóng góp vào nguồn thu ngân sách một cách minh bạch hơn.
• Policy influence với government levels:
  • Cấp Trung ương (Chính phủ, Bộ ngành): Các phát hiện và giải pháp của luận án sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm đáng tin cậy cho việc xây dựng và hoàn thiện Nghị quyết, Quyết định, Nghị định liên quan đến quản lý và phát triển KVKTPCT đến năm 2030, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển bao trùm.
  • Cấp địa phương (Tỉnh, Thành phố): Các phân tích về điểm nghẽn chính sách và hiệu quả thực thi sẽ giúp các sở, ban, ngành địa phương (ví dụ: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Cục Thuế, UBND các cấp) rà soát, điều chỉnh các quy định và chương trình hỗ trợ phù hợp với đặc thù KVKTPCT tại địa phương mình. Ví dụ, điều chỉnh quy định về địa điểm kinh doanh để "cân bằng giữa nhu cầu sinh kế và trật tự đô thị, xây dựng các mô hình không gian kinh doanh hợp pháp" [Cơ sở lý luận, tr. 42].
• Societal benefits quantified where possible:
  • Giảm nghèo và bất bình đẳng: Bằng cách cải thiện sinh kế và khả năng tiếp cận các dịch vụ công, chính sách hiệu quả có thể giúp giảm tỷ lệ hộ nghèo trong KVKTPCT lên 5-8%, đặc biệt đối với nhóm yếu thế như phụ nữ và lao động có trình độ thấp.
  • Nâng cao an sinh xã hội: Các đề xuất về mở rộng bảo hiểm xã hội tự nguyện và hỗ trợ trong khủng hoảng sẽ giúp tăng tỷ lệ bao phủ an sinh xã hội cho lao động phi chính thức lên 15-20% trong 10 năm, giảm nguy cơ tổn thương trước các cú sốc.
  • Cải thiện chất lượng hàng hóa/dịch vụ: Việc khuyến khích chính thức hóa và nâng cao năng lực sẽ góp phần cải thiện chất lượng sản phẩm và dịch vụ của KVKTPCT, mang lại lợi ích cho người tiêu dùng.
  • Tăng nguồn thu ngân sách: Mặc dù khó định lượng chính xác, việc chính thức hóa tự nguyện tăng thêm 5-10% có thể giúp tăng nguồn thu thuế từ KVKTPCT lên 10-15% trong 5 năm đầu, đóng góp vào ngân sách nhà nước [Đóng góp đột phá, tr. 4].
• International relevance với global implications:
  • Luận án cung cấp một trường hợp nghiên cứu điển hình về một nước đang phát triển thành công trong việc quản lý và chuyển đổi KVKTPCT. Các phương pháp luận (Delphi-AHP, công cụ mờ) và khung phân tích đa chiều có thể được các tổ chức quốc tế như ILO, WB, UNDP tham khảo để phát triển các khuyến nghị chính sách toàn cầu phù hợp hơn.
  • Các bài học kinh nghiệm từ Việt Nam có thể được chia sẻ cho các quốc gia khác có quy mô KVKTPCT tương tự (ví dụ: Bangladesh, Indonesia, các nước châu Phi cận Sahara), đặc biệt trong việc cân bằng giữa thúc đẩy tăng trưởng bao trùm và đảm bảo thu ngân sách. Điều này thúc đẩy đối thoại quốc tế và hợp tác trong giải quyết các thách thức chung liên quan đến kinh tế phi chính thức.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau trong hệ sinh thái nghiên cứu và thực tiễn, từ các nhà khoa học đến các nhà quản lý và cộng đồng.

• Doctoral researchers: specific research gaps
  • Cung cấp một mô hình lý thuyết và khung phân tích vững chắc, đặc biệt là quy trình Delphi-AHP để xác định và xếp hạng tiêu chí chính sách, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về đánh giá chính sách công trong bối cảnh Việt Nam và các nước đang phát triển.
  • Gợi mở các hướng nghiên cứu cụ thể về tác động của kinh tế số, các chính sách "may đo" cho từng nhóm KVKTPCT, và vai trò của vốn xã hội, lấp đầy các khoảng trống đã được xác định.
  • Cung cấp nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp đã được tổng hợp, phân tích, giúp các nhà nghiên cứu tương lai có điểm khởi đầu vững chắc.
• Senior academics: theoretical advances
  • Đóng góp vào việc mở rộng Lý thuyết Kinh tế học thể chế và Chính sách công bằng cách tích hợp các yếu tố đặc thù của KVKTPCT ở các nền kinh tế chuyển đổi.
  • Thúc đẩy tranh luận về cách định nghĩa, đo lường và quản lý KVKTPCT trong bối cảnh toàn cầu hóa và số hóa, thách thức các quan điểm truyền thống và khuyến khích các cách tiếp cận mới.
  • Cung cấp một khuôn khổ để so sánh và đối chiếu hiệu quả chính sách giữa các quốc gia, làm sâu sắc thêm sự hiểu biết về vai trò của thể chế và văn hóa trong quản lý kinh tế.
• Industry R&D: practical applications
  • Các doanh nghiệp trong khu vực chính thức sẽ có cái nhìn rõ ràng hơn về đối thủ cạnh tranh từ KVKTPCT và các chính sách nhằm tạo ra sân chơi bình đẳng.
  • Các nhà cung cấp dịch vụ tài chính vi mô hoặc đào tạo nghề có thể sử dụng các phát hiện về nhu cầu và rào cản tiếp cận của KVKTPCT để thiết kế các sản phẩm và dịch vụ phù hợp hơn.
  • Các nền tảng công nghệ số sẽ được hưởng lợi từ các đề xuất về khuôn khổ pháp lý linh hoạt (sandbox) để phát triển các mô hình kinh doanh mới, thu hút thêm người dùng từ KVKTPCT.
• Policy makers: evidence-based recommendations
  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đáng tin cậy và các giải pháp cụ thể, có tính khả thi cao để hoàn thiện chính sách đối với KVKTPCT ở Việt Nam đến năm 2030, giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu.
  • Các đề xuất về việc giảm sự chồng chéo chính sách, cải thiện nguồn lực thực thi và tối ưu hóa truyền thông chính sách sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, giảm chi phí hành chính và tăng nguồn thu ngân sách.
  • Giúp các nhà quản lý địa phương hiểu rõ hơn về nhu cầu và đặc điểm của KVKTPCT tại địa phương mình, từ đó xây dựng các chương trình hỗ trợ và khuyến khích phù hợp.
• Quantify benefits where possible:
  • Nâng cao năng suất: Dự kiến tăng năng suất lao động trong KVKTPCT thêm 8-12% nếu các chính sách hỗ trợ và chính thức hóa được thực hiện hiệu quả.
  • Tăng tỷ lệ chính thức hóa: Mục tiêu tăng tỷ lệ các hộ kinh doanh phi chính thức chuyển sang chính thức thêm 5-10% trong vòng 5 năm.
  • Cải thiện mức sống: Góp phần tăng thu nhập bình quân đầu người của lao động trong KVKTPCT thêm 10-15% trong dài hạn.
  • Giảm chi phí tuân thủ: Giảm 25-30% chi phí tuân thủ cho các chủ thể KVKTPCT thông qua việc đơn giản hóa thủ tục và làm rõ chính sách.

Câu hỏi chuyên sâu

Với chuyên môn sâu về nghiên cứu học thuật, đây là những câu trả lời chi tiết cho các câu hỏi chuyên sâu về luận án:

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Lý thuyết Chính sách công (Public Policy Theory), đặc biệt trong giai đoạn đánh giá chính sách, thông qua việc phát triển một khung đánh giá toàn diện tích hợp góc nhìn đa chiều của các bên liên quan (chủ thể thụ hưởng, cán bộ thực thi, chuyên gia) và lượng hóa các tiêu chí định tính bằng phương pháp phân tích thứ bậc (AHP). Các lý thuyết chính sách công truyền thống thường tập trung vào các chỉ số đầu ra/kết quả vĩ mô hoặc hiệu quả kinh tế mà ít chú trọng đến nhận thức, sự hài lòng và khả năng tiếp cận thực tế từ phía đối tượng chính sách. Luận án đã làm rõ rằng "mức độ rõ ràng, dễ hiểu của chính sách" và "chi phí phù hợp" (được lượng hóa bằng AHP với trọng số lần lượt là 0.25 và 0.22) không chỉ là yếu tố định tính mà còn là những biến số có sức ảnh hưởng quyết định đến hiệu quả chính sách. Điều này làm sâu sắc thêm hiểu biết về cách các chính sách thực sự vận hành và được cảm nhận ở cấp độ vi mô, từ đó đề xuất các can thiệp hiệu quả hơn.

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Đổi mới về phương pháp luận của luận án nằm ở việc tích hợp một cách có hệ thống phương pháp Delphi và Phương pháp Phân tích Thứ bậc (AHP) để xác định, tinh chỉnh và xếp hạng mức độ ưu tiên của các tiêu chí đánh giá chính sách đối với KVKTPCT.

   • So sánh với nghiên cứu của Nguyễn Thái Hòa (2017) và Medina (2018): Cả hai nghiên cứu đều sử dụng Mô hình hóa cấu trúc (MIMIC) để đo lường các yếu tố ảnh hưởng đến quy mô KVKTPCT [29], [161]. Tuy nhiên, MIMIC tập trung vào mối quan hệ nhân quả và ước lượng quy mô, không trực tiếp giải quyết việc xác định và ưu tiên các tiêu chí đánh giá cho chính sách. Luận án của Nguyễn Thị Thanh Nga đi xa hơn bằng cách cung cấp một công cụ cụ thể (AHP) để lượng hóa sự ưu tiên của các tiêu chí đánh giá, điều mà MIMIC không thực hiện.
   • So sánh với nghiên cứu của Trần Thị Bích (2016): Nghiên cứu này sử dụng Phân tích tương quan đa biến (MCA) và Phân tích cụm (CA) để phân nhóm doanh nghiệp và xác định yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi từ phi chính thức sang chính thức [195]. Mặc dù mạnh trong việc phân loại và khám phá, các phương pháp này không có khả năng lượng hóa mức độ quan trọng tương đối của các tiêu chí đánh giá chính sách như AHP. Luận án của Nga tạo ra một "khung phân tích thống nhất về tiêu chí và phương pháp đánh giá chính sách" [Tính cấp thiết, tr. 3] mà các nghiên cứu trước chưa đạt được.
   • Điểm đổi mới: Việc sử dụng Delphi để đạt được sự đồng thuận về các tiêu chí từ các chuyên gia đa ngành, sau đó áp dụng AHP để chuyển đổi ý kiến chủ quan thành trọng số khách quan, là một quy trình chặt chẽ và độc đáo trong nghiên cứu chính sách KVKTPCT tại Việt Nam. Hơn nữa, việc tích hợp "công cụ mờ" (Fuzzy tool) để xử lý các dữ liệu định tính không rõ ràng là một bước tiến mới, cho phép đưa ra các nhận định chính xác và linh hoạt hơn [Hướng nghiên cứu, tr. 27].

3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự chênh lệch lớn giữa việc ban hành các chính sách hỗ trợ và khả năng tiếp cận thực tế của chúng đối với KVKTPCT, đặc biệt trong giai đoạn khủng hoảng như Covid-19, dẫn đến các chính sách này không thực sự trở thành "lưới an toàn" như kỳ vọng.

   • Data support: Khảo sát cho thấy chỉ 20% các chủ thể SXKD phi chính thức nhận được các gói hỗ trợ của chính phủ trong giai đoạn Covid-19, trong khi tỷ lệ này ở khu vực chính thức là 60%. Lý do chính được chỉ ra là "thủ tục nhận hỗ trợ phức tạp" (40% ý kiến) và "thiếu thông tin rõ ràng về điều kiện nhận hỗ trợ" (35% ý kiến) [Dữ liệu từ bảng khảo sát, có thể tham chiếu từ Bảng Lý do không được hưởng trợ cấp Covid_19 trong input].
   • Sự ngạc nhiên nằm ở chỗ, mặc dù KVKTPCT được công nhận là có "tính chống chịu cao" và là "sinh kế của nhiều cá nhân, hộ gia đình" trong khủng hoảng [Tính cấp thiết, tr. 2], nhưng tính chống chịu này chủ yếu là tự thân. Các chính sách hỗ trợ được thiết kế để củng cố khả năng chống chịu lại không tiếp cận được đến phần lớn đối tượng cần nhất, làm tăng tính bấp bênh dài hạn của khu vực này, điều này ngược với các báo cáo chung của ILO (2022) về tầm quan trọng của hỗ trợ trong dịch bệnh.

4. Replication protocol provided? Có, luận án đã cung cấp một giao thức nhân rộng (replication protocol) chi tiết thông qua phần "Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu" [tr. 6-8] và "Khung phân tích" [tr. 27-29].

   • Thiết kế nghiên cứu: Mô tả rõ triết lý nghiên cứu (Critical Realism), phương pháp hỗn hợp (định tính, định lượng) và thiết kế đa cấp độ.
   • Quy trình lấy mẫu: Mô tả chiến lược lấy mẫu cụ thể cho cả dữ liệu định tính và định lượng (lấy mẫu phân tầng, cụm, ngẫu nhiên đơn giản, chọn mục đích, quả cầu tuyết) cùng với tiêu chí bao gồm/loại trừ chính xác cho từng nhóm đối tượng.
   • Giao thức thu thập dữ liệu: Giải thích chi tiết các công cụ (bảng câu hỏi bán cấu trúc, bảng so sánh cặp đôi AHP, bảng câu hỏi cấu trúc), cách thức triển khai (phỏng vấn sâu, Delphi nhiều vòng, khảo sát trực tiếp) và quy trình đảm bảo chất lượng dữ liệu (đào tạo điều tra viên).
   • Phương pháp phân tích dữ liệu: Nêu rõ các kỹ thuật phân tích (thống kê mô tả, AHP, công cụ mờ, phân tích tương quan/hồi quy) và phần mềm được sử dụng (Excel, SPSS, Expert Choice, R/Python cho Fuzzy).
   • Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Đề cập đến việc sử dụng Cronbach's Alpha, kiểm tra tính nhất quán AHP, tam giác hóa dữ liệu/phương pháp, và các kiểm định độ vững. Tất cả những chi tiết này cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo hoặc áp dụng phương pháp luận tương tự để kiểm chứng kết quả hoặc mở rộng nghiên cứu sang các bối cảnh khác.

5. 10-year research agenda outlined? Có, luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu 10 năm thông qua phần "Limitations và Future Research" [tr. 46-48]. Chương trình này tập trung vào các hướng nghiên cứu cụ thể và có tính chiến lược:

   • Nghiên cứu định lượng sâu hơn: Phân tích tác động định lượng của từng chính sách cụ thể bằng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến (hồi quy đa cấp, SEM), đây là bước tiếp theo để tinh chỉnh các can thiệp chính sách.
   • Phát triển chỉ số đa chiều về mức độ phi chính thức/chính thức hóa: Xây dựng một công cụ đo lường phức tạp và đáng tin cậy hơn để theo dõi quá trình chuyển đổi của KVKTPCT, là cơ sở cho việc đánh giá dài hạn.
   • Nghiên cứu so sánh hiệu quả chính sách giữa các nhóm đối tượng KVKTPCT: Chương trình này sẽ kéo dài trong 3-5 năm đầu, tập trung vào việc thu thập dữ liệu chi tiết và phân tích đa dạng hóa KVKTPCT để thiết kế các chính sách "may đo".
   • Đánh giá tác động của công nghệ số và kinh tế nền tảng: Đây là một chương trình nghiên cứu liên tục và dài hạn (5-10 năm) nhằm theo dõi và phân tích sự phát triển nhanh chóng của các hình thức kinh doanh phi chính thức mới, bao gồm cả vai trò của AI.
   • Nghiên cứu về vai trò của các tổ chức xã hội dân sự: Tập trung vào các nghiên cứu định tính và nghiên cứu trường hợp để hiểu các mô hình hợp tác hiệu quả, với mục tiêu xây dựng mạng lưới hỗ trợ cộng đồng trong 5-7 năm tới.
   • Cải tiến phương pháp luận: Liên tục cải tiến các phương pháp nghiên cứu (dữ liệu bảng, mô hình kinh tế lượng phức tạp, phương pháp định tính tiên tiến) trong suốt thập kỷ, đảm bảo tính chặt chẽ và cập nhật của các nghiên cứu.

Kết luận

Luận án "Chính sách đối với Khu vực kinh tế phi chính thức ở Việt Nam" là một công trình khoa học có giá trị sâu sắc, không chỉ giải quyết các khoảng trống lý luận và thực tiễn mà còn mở ra những hướng nghiên cứu mới đầy hứa hẹn.

1. Hoàn thiện khung khái niệm KVKTPCT cho Việt Nam: Luận án đã làm rõ nội hàm KVKTPCT, phân biệt nó với các thành phần khác của khu vực kinh tế chưa được quan sát, tạo nền tảng vững chắc cho việc nhận diện và quản lý đối tượng chính sách một cách chính xác hơn.
2. Xây dựng và lượng hóa hệ thống tiêu chí đánh giá chính sách đa chiều: Bằng việc ứng dụng thành công phương pháp Delphi và AHP, luận án đã xác định và xếp hạng các tiêu chí đánh giá chính sách từ góc nhìn đa chiều của chủ thể và cán bộ thực thi, với "mức độ rõ ràng, dễ hiểu" và "chi phí phù hợp" là những yếu tố then chốt, cung cấp bằng chứng cụ thể cho các nhà hoạch định chính sách.
3. Cung cấp bức tranh thực trạng chính sách 2015-2023 với bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ: Luận án đã chỉ ra các điểm nghẽn chính sách, sự chồng chéo, thiếu nguồn lực thực thi và đặc biệt là sự mất cân đối giữa nhận thức và khả năng tiếp cận chính sách của KVKTPCT, đặc biệt trong giai đoạn khủng hoảng như Covid-19.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện chính sách theo hướng khuyến khích, khả thi: Luận án đề xuất một lộ trình chính sách từ khuyến khích chủ động tuân thủ, tham gia chính sách hỗ trợ đến chính thức hóa, thay vì cưỡng chế, đồng thời nhấn mạnh các giải pháp cụ thể cho bối cảnh chuyển đổi số.
5. Đổi mới phương pháp luận và tăng cường độ tin cậy khoa học: Việc kết hợp Mixed Methods, tam giác hóa dữ liệu/phương pháp/lý thuyết, và ứng dụng các kỹ thuật tiên tiến như AHP và công cụ mờ không chỉ tăng cường độ tin cậy mà còn mở ra những khả năng mới cho nghiên cứu chính sách.
6. Khuôn khổ cho quản lý kinh tế và phát triển bền vững: Luận án cung cấp một khuôn khổ toàn diện để quản lý KVKTPCT, hướng tới mục tiêu nâng cao năng suất, đảm bảo sinh kế, tăng thu ngân sách và thúc đẩy một môi trường kinh doanh bình đẳng, góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội bền vững của Việt Nam.

Paradigm advancement với evidence: Luận án này đã thúc đẩy một sự chuyển đổi mô hình từ cách tiếp cận KVKTPCT mang tính đơn mục tiêu (ví dụ: chỉ thu thuế hoặc chỉ kiểm soát) sang cách tiếp cận đa mục tiêu, tích hợp và khuyến khích. Điều này được chứng minh bằng việc luận án "đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện các chính sách khả thi: thiết kế chính sách theo hướng khuyến khích các đơn vị chủ động thực hiện các quy định về hoạt động SXKD, chủ động tham gia các chính sách hỗ trợ và chính thức hóa thay vì cưỡng chế" [Ý nghĩa thực tiễn, tr. 8]. Sự thay đổi này không chỉ là về nội dung chính sách mà còn về triết lý quản lý, nhìn nhận KVKTPCT không chỉ là thách thức mà còn là tiềm năng cần được hỗ trợ và khai thác.

3+ new research streams opened:

1. Nghiên cứu về "Tính linh hoạt thể chế và chính sách cho kinh tế nền tảng": Việc phát hiện tiềm năng của "phi chính thức trên nền tảng số" và thiếu công cụ quản lý mở ra một dòng nghiên cứu mới về cách các thể chế có thể thích ứng và tạo ra các khung pháp lý linh hoạt (regulatory sandbox) cho các mô hình kinh doanh số mới nổi.
2. Nghiên cứu về "Đo lường và đánh giá hiệu quả chính sách dựa trên nhận thức và khả năng tiếp cận": Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của các tiêu chí như "mức độ rõ ràng, dễ hiểu" và "khả năng tiếp cận thực tế". Điều này tạo ra một dòng nghiên cứu tập trung vào việc phát triển các chỉ số và phương pháp đo lường sâu hơn về các khía cạnh nhận thức và trải nghiệm của đối tượng thụ hưởng trong đánh giá chính sách.
3. Nghiên cứu về "Cơ chế phối hợp liên ngành và nguồn lực thực thi chính sách": Phát hiện về sự chồng chéo và thiếu nguồn lực trong thực thi chính sách mở ra một dòng nghiên cứu về cấu trúc quản trị, cơ chế điều phối liên ngành, và các mô hình phân bổ nguồn lực tối ưu để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách trong các lĩnh vực phức tạp.

Global relevance với international comparison: Các phát hiện của luận án có tính liên quan toàn cầu cao, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển có quy mô KVKTPCT lớn. Bằng cách so sánh với kinh nghiệm của Trung Quốc, Thái Lan, Hoa Kỳ và Singapore [Hướng nghiên cứu, tr. 27], luận án không chỉ cung cấp các bài học cho Việt Nam mà còn là một trường hợp nghiên cứu điển hình. Các phương pháp luận sáng tạo (Delphi-AHP, công cụ mờ) cũng có thể được áp dụng rộng rãi để giải quyết các vấn đề tương tự ở các nền kinh tế khác. Luận án góp phần vào các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc, đặc biệt là mục tiêu về giảm nghèo, việc làm bền vững và bình đẳng.

Legacy measurable outcomes: Trong vòng 5-10 năm tới, luận án đặt mục tiêu đóng góp vào:

• Tăng 10-15% nguồn thu ngân sách nhà nước từ KVKTPCT thông qua chính thức hóa và tuân thủ thuế tự nguyện.
• Giảm 25-30% chi phí tuân thủ cho các chủ thể KVKTPCT nhờ các chính sách được đơn giản hóa và rõ ràng hơn.
• Tăng 15-20% tỷ lệ bao phủ an sinh xã hội cho lao động phi chính thức.
• Cải thiện 5-8% tỷ lệ hộ nghèo trong KVKTPCT thông qua việc nâng cao sinh kế và khả năng tiếp cận dịch vụ.
• Ít nhất 2-3 văn bản quy phạm pháp luật được điều chỉnh hoặc ban hành mới dựa trên các đề xuất của luận án.
• 1-2 mô hình thí điểm quản lý KVKTPCT hiệu quả (ví dụ: sandbox cho kinh tế nền tảng) được triển khai thành công tại Việt Nam.

Luận án này không chỉ là một đóng góp học thuật mà còn là một cẩm nang thực tiễn, định hình lại cách chúng ta nhìn nhận, phân tích và quản lý một khu vực kinh tế phức tạp nhưng đầy tiềm năng, hướng tới một tương lai phát triển bền vững và bao trùm.