Luận án: Vai trò báo in giám sát, phản biện xã hội Việt Nam: Khảo sát 4 báo

Lý do lựa chọn đề tài Ngay từ khi mới ra đời, báo chí cách mạng nước ta đã có những đóng góp to lớn vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng, bảo vệ và phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa (XHCN) mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn. Trong sự nghiệp đổi mới, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, báo chí đã không ngừng đổi mới toàn diện, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ mới, tham gia và góp phần xây dựng, phát triển đất nước với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Với thông tin nhanh chóng, chính xác, trung thực, khách quan và đa chiều, báo chí Việt Nam nói chung và báo in nói riêng đã trở thành diễn đàn của đông đảo quần chúng nhân dân, là nơi trao đổi ý kiến, luận bàn các vấn đề quan trọng của cuộc sống, để vừa giám sát, vừa phản biện hoạt động của các cơ quan công quyền nói riêng và của toàn xã hội nói chung. Những năm qua, báo chí nước ta nói chung và báo in nói riêng đã thực hiện khá tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội (PBXH), đó là đã cùng với Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) và các đoàn thể chính trị - xã hội, nhân dân tích cực tham gia giám sát và PBXH, đóng góp tích cực vào việc hoạch định đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; đấu tranh phản bác các luận điệu thù địch, sai trái, phòng chống tham nhũng, tiêu cực và các tệ nạn xã hội đang làm cản trở sự phát triển của đất nước, góp phần đáng kể tạo sự đồng thuận, thống nhất trong việc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN.

Tuy nhiên, vai trò của báo chí nói chung và báo in nói riêng trong giám sát và PBXH thời gian qua vẫn còn thấp so với yêu cầu, nhiệm vụ đề ra, còn chưa kịp thời và hiệu quả hạn chế. Trong điều kiện một đảng cầm quyền ở nước ta, bên cạnh những thuận lợi cơ bản là và tính ưu việt nổi trội, tuy nhiên nếu không thực hiện tốt bản chất 1 của một đảng cách mạng khoa học với mục đích vì dân cũng dễ xảy ra tình trạng duy ý chí, chủ quan, dễ tha hóa và lạm dụng quyền lực của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong bộ máy nhà nước. Do vậy việc cần phải có một cơ chế cụ thể, rõ ràng, minh bạch để nhân dân bày tỏ thẳng thắn ý kiến, thực hiện giám sát và PBXH đối với các dự thảo, dự án, dự kiến những quyết định lớn của Đảng, Nhà nước, hệ thống chính trị. Người dân tham gia giám sát, PBXH thông qua MTTQ, các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội và qua báo chí, do đó nghiên cứu vai trò của báo chí nói chung và báo in nói riêng trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH là hết sức cần thiết.

Cho đến thời điểm hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về vai trò của báo chí nói chung và báo in nói riêng trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH. Vậy đâu là quan niệm có cơ sở khoa học, thực tiễn và có thể trở thành khái niệm phản ánh đúng nội hàm và bản chất vai trò của báo chí trong giám sát và PBXH. Giám sát và PBXH của báo chí hay vai trò của báo chí trong giám sát và PBXH? Hiện nay ở nước ta vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH với những thuận lợi và khó khăn, hạn chế nhất định. Việc đánh giá vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH theo tiêu chí nào? Quan điểm và giải pháp thực hiện vai trò của báo in trong giám sát và PBXH là cần thiết nhưng quan điểm và giải pháp ấy là gì? Vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở nước ta hiện nay cần được xem xét như thế nào khi báo chí là một bộ phận của hệ thống chính trị? Cần phải nâng cao vai trò của báo chí nói chung và báo in nói riêng trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH như thế nào,v.

Tình hình trên đã làm cho việc nghiên cứu đề tài: "Vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay (khảo sát báo Nhân Dân, báo Lao Động, báo Thanh Niên, báo Xây Dựng)” với tính cách là một Luận án Tiến sĩ ngành Báo chí học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu các lý luận về vai trò của báo chí trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH, Luận án khảo sát thực trạng vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH để đánh giá những ưu, nhược điểm, từ đó đưa ra một số giải pháp nâng cao vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài "Vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay (khảo sát báo Nhân Dân, báo Lao Động, báo Thanh Niên, báo Xây Dựng)” như sau: - Một là, hình thành cơ sở lý luận cho việc tiến hành nghiên cứu về vai trò của báo chí nói chung và báo in nói riêng trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH; những yêu cầu đối với cơ quan báo chí và nhà báo trong việc thực hiện chức năng giám sát và PBXH; - Hai là, khảo sát về thực trạng vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH hiện nay; rút ra những nhận định về vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay; - Ba là, trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, đưa ra các nguyên nhân, khuyến nghị, một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở nước ta trong giai đoạn mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án là vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay. Từ nghiên cứu các tác phẩm 3 ở báo in, điều tra xã hội học. để đánh giá về vai trò của báo in trong giám sát và PBXH.

Phạm vi khảo sát, nghiên cứu - Giám sát và PBXH là đề tài rộng lớn, báo in ở Việt Nam cũng nhiều, Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu trên các báo in: Báo Nhân Dân - cơ quan Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam; Báo Lao Động - cơ quan ngôn luận của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam; Báo Thanh Niên là diễn đàn của Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam - trực thuộc Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh; Báo Xây Dựng - cơ quan của Bộ Xây Dựng. Sở dĩ chọn các báo này vì mỗi báo đại diện cho ngành, lĩnh vực khá rõ nét, có số lượng phát hành lớn, rộng khắp, thường xuyên có bài phản ánh về các vấn đề nổi cộm, bức xúc, nóng bỏng đang diễn ra trong xã hội, có lượng độc giả đông đảo. Mặt khác, cũng chính trên các báo này vẫn còn có những tác phẩm báo chí giám sát và PBXH chưa hiệu quả, thiếu chính xác. Đồng thời, NCS cũng tham chiếu, phân tích về giám sát và PBXH của báo chí một số nước trên thế giới, nhằm mục đích phong phú và thuyết phục hơn cho Luận án.

Thời gian khảo sát từ tháng 01/2015 đến hết tháng 12/2015. Tuy nhiên, để làm rõ những vấn đề đặt ra, trong quá trình nghiên cứu, Luận án có mở rộng phạm vi nghiên cứu các giai đoạn trước và sau đó để so sánh khi cần thiết. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4. Cơ sở lý luận Luận án dựa trên cơ sở nhận thức luận lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin; chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về báo chí - truyền thông; về hoạt động giám sát và PBXH.

4 Luận án sử dụng một số lý thuyết về truyền thông đại chúng; các giáo trình về báo chí - truyền thông. Trong đó, vận dụng một số lý thuyết cụ thể, như: lý thuyết “Thiết lập chương trình nghị sự” của Maxwell McCombs và D.Shaw để phân tích giám sát và PBXH trên báo in là một quá trình truyền thông và báo in sắp đặt chương trình nghị sự để giám sát và PBXH; lý thuyết “Đóng khung” của Robert Entman để làm nổi bật vấn đề mà báo in chủ đích giám sát và phản biện; lý thuyết “Không gian công cộng” của J.Habermas để phân tích các điều kiện, tiền đề, môi trường cho báo in giám sát và PBXH. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu, phân tích tài liệu. Phương pháp này được sử dụng để khảo sát các văn bản, các chỉ thị, nghị quyết và các công trình khoa học, sách, bài báo.

nhằm hệ thống hóa một số vấn đề lý luận báo chí nói chung và vai trò của báo in nói riêng trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay, từ đó xây dựng khung lý thuyết cho đề tài cũng như kế thừa những kết quả nghiên cứu trước, phục vụ cho việc so sánh, đối chiếu và làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu; - Phương pháp phân tích nội dung. Phương pháp này được sử dụng để phân tích nội dung và hình thức tác phẩm báo in, từ đó làm sáng tỏ thực trạng vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay thông qua các tác phẩm báo chí đã đăng tải ở các báo khảo sát; - Phương pháp nghiên cứu trường hợp. NCS chọn 3 mẫu tiêu biểu, được DLXH hết sức quan tâm, PBXH mạnh mẽ trong năm 2015 mà các báo in tập trung thành tuyến bài là: Đề án thay thế 6.700 cây xanh ở TP. Hà Nội; Xét tuyển đại học cao đẳng năm 2015 và Đóng góp ý kiến vào dự thảo các Văn kiện Đại hội XII của Đảng để phân tích sâu, làm rõ vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH.

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi (an két). NCS phát 309 bảng hỏi đến các địa phương của 3 tỉnh, thành phố là: Hà Nội, Đà Nẵng và TP.